✎Ściąga z działu
Biotechnologia: zastosowania, terapia i etyka
- O podziale decyduje to, czy informacja genetyczna jest zmieniana celowo, a nie to, czy w grze są mikroby.
- Dobry argument etyczny opiera się na faktach, a nie na samej emocji.
- Biotechnologia to wykorzystywanie organizmów, ich komórek albo ich składników do uzyskiwania produktów i usług. Szczegóły zastosowań masz w III klasie (dz. 1.1), tu tylko rdzeń.
Enzymy, wektory i analiza DNA (rozszerzenie)
- Restryktaza tnie, ligaza łączy, polimeraza buduje nową nić.
- Restryktaza rozpoznaje krótką sekwencję, zwykle palindromową (czytaną od końca 5′ na obu niciach tak samo), i przecina DNA. Robi to tak, że powstają końce lepkie (jednoniciowe, komplementarne ogonki) albo tępe (cięcie prosto, bez ogonków). Przykład: EcoRI rozpoznaje GAATTC i tnie między G a A, zostawiając ogonki AATT.
- Ligaza DNA łączy fragmenty wiązaniami fosfodiestrowymi. Lepkie końce zespalają się łatwiej, bo ogonki pasują do siebie jak zamek.
PCR, elektroforeza i sekwencjonowanie (rozszerzenie)
- Startery są potrzebne, bo polimeraza dobudowuje nukleotydy tylko do istniejącego końca 3′-OH.
GMO i otrzymywanie transgenów (rozszerzenie)
- Zmiana musi pasować do cechy: gen + sygnały jego włączenia w komórce biorcy daje oczekiwane białko.
- GMO ma celowo zmieniony materiał genetyczny, a organizm transgeniczny zawiera gen z innego gatunku (korzyści i ryzyko: III klasa, dz. 1.3). Zwykłe krzyżowanie i selekcja to nie GMO.
- Rośliny: Agrobacterium tumefaciens ma plazmid Ti, którego fragment (T-DNA) wbudowuje się w genom rośliny; zastępujesz geny guzów wybranym genem. Drugi sposób to strzelba genowa, czyli mikropociski pokryte DNA wstrzeliwane do komórek.
Klonowanie, komórki macierzyste i ograniczenia terapii (rozszerzenie)
- Im wcześniejsza komórka, tym szerszy zakres różnicowania; wraz z rozwojem zakres się zawęża.
- Transfer jądra (SCNT): jądro komórki somatycznej wprowadzasz do komórki jajowej pozbawionej własnego jądra. Pobudzona komórka dzieli się, a zarodek przenosi się do matki zastępczej, tak powstała owca Dolly. Klon ma jądrowe DNA dawcy jądra, ale DNA mitochondrialne z komórki jajowej.
- Rozdział komórek wczesnego zarodka: osobniki są identyczne ze sobą (jak bliźnięta jednojajowe), ale nie są kopiami żadnego z rodziców.
?Próbny sprawdzian
Pytania z każdego tematu działu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź z wyjaśnieniem.
Która biotechnologia jest tradycyjna?
- AProdukcja kefiru przez bakterie fermentacji mlekowej
- BTerapia genowa z użyciem wektora wirusowego
- CRośliny Bt odporne na owady dzięki wprowadzonemu genowi
- DWytwarzanie ludzkiej insuliny przez bakterie z wprowadzonym genem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Produkcja kefiru przez bakterie fermentacji mlekowej – Tradycyjna wykorzystuje całe organizmy bez celowej zmiany ich DNA.
Co spulchnia ciasto chlebowe wyrastające na drożdżach?
- AKwas mlekowy z fermentacji mlekowej
- BCO₂ z fermentacji alkoholowej
- CO₂ z fotosyntezy drożdży
- DKwas octowy z fermentacji octowej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: CO₂ z fermentacji alkoholowej – Drożdże w fermentacji alkoholowej wytwarzają etanol i CO₂, a gaz tworzy pęcherzyki w cieście.
Na czym polega terapia genowa ex vivo?
- AWektor z genem wstrzykuje się wprost do tkanki w organizmie
- BZmienia się DNA wszystkich komórek ciała przez promieniowanie
- CChoremu podaje się gotowe białko, którego mu brakuje
- DKomórki pacjenta modyfikuje się poza organizmem i podaje z powrotem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Komórki pacjenta modyfikuje się poza organizmem i podaje z powrotem – Ex vivo oznacza zmianę komórek poza ciałem, in vivo zmianę bezpośrednio w organizmie.
Sprawdzian już blisko? Zrób test z całego działu
8 losowych pytań z tematów działu, wynik w procentach i ocena od 1 do 6. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.