Oświecenie i rewolucje – powtórka do sprawdzianu

Oświecenie – idee, nauka i gospodarka

• oświecenie to rozum, tolerancja i postęp. Locke (prawa naturalne), Monteskiusz (trójpodział władzy), Rousseau (suwerenność ludu), Wolter (tolerancja), Encyklopedia (1751–1772).
• Oświecenie (XVIII w.) wierzyło w siłę rozumu, naukę i postęp. Hasło: „Miej odwagę posługiwać się własnym rozumem” (Kant).
• John Locke: prawa naturalne (życie, wolność, własność), władza opiera się na zgodzie rządzonych.

Absolutyzm oświecony – Prusy, Austria, Rosja

• absolutyzm oświecony to silna władza i reformy: Fryderyk II, Maria Teresa i Józef II, Katarzyna II (oraz Piotr I jako modernizator). Wzmocnił sąsiadów Rzeczypospolitej.
• Absolutyzm oświecony łączył silną władzę monarchy z reformami inspirowanymi oświeceniem: szkoły, tolerancja, prawo, nowoczesna administracja.
• Fryderyk II Wielki (1740–1786) rozbudował armię i administrację, zapewnił tolerancję religijną, wprowadził szkolnictwo początkowe i ulepszył sądownictwo. Wojnami zdobył Śląsk i zwiększył znaczenie Prus.

Powstanie Stanów Zjednoczonych

• Deklaracja Niepodległości (4 VII 1776), pokój w Paryżu (1783), Konstytucja (1787): federalizm i trójpodział władzy. Polacy: Kościuszko i Pułaski.
• 4 lipca 1776 przyjęto Deklarację Niepodległości (autor: Thomas Jefferson). Mówi o prawach naturalnych: życiu, wolności i dążeniu do szczęścia.
• Tadeusz Kościuszko zaprojektował umocnienia pod Saratogą i West Point. Kazimierz Pułaski, nazywany „ojcem kawalerii amerykańskiej”, poległ w 1779 roku pod Savannah.

Rewolucja francuska

• rewolucja francuska to kryzys finansowy i społeczeństwo stanowe (przyczyny), Bastylia 14 VII 1789, Deklaracja praw 26 VIII 1789, republika 1792 i terror 1793–1794.
• Kryzys finansowy: państwo miało ogromne długi (wojny, wsparcie USA). Dwór wydawał dużo, a skarb był pusty.
• Społeczeństwo stanowe: I stan (duchowieństwo) i II stan (szlachta) miały przywileje, a III stan (reszta, ok. 98%) płacił podatki.

Anglia: parlamentaryzm, przemysł i klasycyzm (rozszerzenie)

• w Anglii rozwijał się parlamentaryzm (gabinet, Walpole), a od XVIII wieku rewolucja przemysłowa (maszyna parowa Watta). Sztuka oświecenia to klasycyzm, czerpiący z antyku.

Wielkie konflikty polityczne XVIII wieku (rozszerzenie)

• sukcesja hiszpańska (Utrecht 1713), wielka wojna północna (Połtawa 1709, Nystad 1721), sukcesja austriacka (Prusy zdobywają Śląsk), wojna siedmioletnia (Wielka Brytania zdobywa kolonie Francji, 1763).
• Rosja Piotra I (z Danią i Saksonią-Polską Augusta II) walczyła ze Szwecją Karola XII. Przełom: Połtawa (1709). Pokój w Nystad (1721): Rosja zdobyła dostęp do Bałtyku i stała się mocarstwem, a Szwecja je utraciła.

Etapy rewolucji francuskiej i ocena rewolucji (rozszerzenie)

• rewolucja francuska miała cztery etapy: monarchia konstytucyjna, republika, jakobini (terror, Wandea) i Dyrektoriat. Terror pokazał, że idee wolności mogą prowadzić do przemocy.
• 1789–1792: monarchia konstytucyjna. Zniesiono przywileje, uchwalono Deklarację praw (1789) i konstytucję (1791).
• 1792–1793: republika. Wojna z Austrią i Prusami, obalenie króla (10 VIII 1792), egzekucja Ludwika XVI.