Świat po 1945 i zimna wojna – powtórka do sprawdzianu

Skutki II wojny światowej

• Skutki wojny to ogromne straty ludzkie, zniszczenia, przesiedlenia, osłabienie Europy, supermocarstwa USA i ZSRS, podział na strefy wpływów oraz ONZ (24 X 1945).
• Organizacja Narodów Zjednoczonych: Kartę Narodów Zjednoczonych podpisano w San Francisco 26 VI 1945, a ONZ zaczęła działać 24 X 1945. Ma pilnować pokoju i bezpieczeństwa na świecie.

Rozliczenie zbrodni wojennych i ocena ONZ (rozszerzenie)

• Norymberga (1945–1946) ustanowiła zasadę, że przywódcy odpowiadają za zbrodnie przed sądem międzynarodowym. ONZ miała sukcesy (agencje, misje), ale prawo weta ograniczało jej skuteczność.
• Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze (20 XI 1945 – 1 X 1946) oskarżył 24 głównych niemieckich przywódców (sądzono 22, w tym Bormanna zaocznie). Zapadło 12 wyroków śmierci, 7 kar więzienia i 3 uniewinnienia. Za organizacje przestępcze uznano m.in. SS, gestapo i kierownictwo NSDAP.
• Proces w Tokio (1946–1948) sądził japońskich przywódców.

Początek zimnej wojny, NATO i Układ Warszawski

• Przyczyny zimnej wojny: sprzeczne cele USA i ZSRS. Etapy: doktryna Trumana i plan Marshalla (1947), blokada Berlina (1948–1949), RFN i NRD (1949), Korea (1950–1953), NATO (1949) i Układ Warszawski (1955).
• Doktryna Trumana (1947) zapowiedziała pomoc krajom zagrożonym komunizmem. Plan Marshalla (1947) dawał dolary na odbudowę Europy. ZSRS nie pozwolił krajom Europy Środkowo-Wschodniej z niego skorzystać.
• NATO (4 IV 1949) to sojusz USA i państw zachodnich. Układ Warszawski (14 V 1955) zawarł ZSRS z państwami bloku wschodniego. Rywalizacja toczyła się w polityce, gospodarce i ideologii, a nie tylko w bezpośrednich walkach.

Sowietyzacja Europy Środkowo-Wschodniej i bunty: NRD, Węgry, Czechosłowacja

• Model sowiecki: monopol komunistów, nacjonalizacja, kolektywizacja, aparat bezpieczeństwa, RWPG. Bunty 1953, 1956, 1968 stłumiono siłą. ZSRS nie pozwalał na wyjście z bloku.
• Monopol komunistów na władzę, nacjonalizacja przemysłu, kolektywizacja rolnictwa, rozbudowany aparat bezpieczeństwa i koordynacja gospodarek pod dyktando ZSRS w RWPG (1949).
• NRD, 17 VI 1953: robotnicy w Berlinie Wschodnim zaprotestowali przeciw podwyżce norm, a protest rozlał się na cały kraj. Stłumiły go wojska sowieckie.

Konflikt arabsko-izraelski i Bliski Wschód

• Konflikt arabsko-izraelski: wojny 1948, 1956, 1967, 1973; pokój w Camp David (1978–1979) między Egiptem a Izraelem; problem uchodźców palestyńskich nie został rozwiązany.
• 1948–1949: po proklamowaniu Izraela (14 V 1948) napadły na niego państwa arabskie. Izrael wygrał i powiększył swoje terytorium. Około 700 tys. Palestyńczyków uciekło lub zostało wypędzonych.
• 1956 (Suez): Egipt znacjonalizował Kanał Sueski, a Izrael, Wielka Brytania i Francja go zaatakowały. Pod naciskiem USA i ZSRS wycofały się.

Powstanie Izraela i przemiany w Chinach (rozszerzenie)

• Plan podziału Palestyny (1947), proklamacja Izraela (14 V 1948). Chiny: ChRL 1949, Wielki Skok (1958–1962), rewolucja kulturalna (1966–1976), reformy Denga od 1978.
• 29 XI 1947 ONZ uchwaliła plan podziału Palestyny na państwo żydowskie i arabskie. Żydzi go przyjęli, Arabowie odrzucili.
• 14 V 1948 proklamowano państwo Izrael. Następnego dnia zaatakowały je państwa arabskie.

Dekolonizacja oraz Wietnam, Kuba i Afganistan

• Dekolonizacja: Indie 1947, Indonezja 1949, Algieria 1962. Konflikty zimnowojenne: Wietnam (1954–1975), kryzys kubański (X 1962), Afganistan (1979–1989).
• Geneza: osłabienie metropolii po wojnie, idee samostanowienia narodów (Karta atlantycka, ONZ) i silne ruchy narodowe w koloniach.
• Indie uzyskały niepodległość w 1947 roku po latach biernego oporu pod wodzą Mahatmy Gandhiego. Kraj podzielono na Indie i Pakistan, co wywołało krwawe walki i przesiedlenia milionów ludzi. Indonezja w 1949, a Algieria po krwawej wojnie z Francją (1954–1962).

Rok Afryki i terroryzm (rozszerzenie)

• Rok Afryki (1960): 17 państw, granice kolonialne sprzyjały konfliktom. Terroryzm ma przyczyny narodowościowe, religijne, ideologiczne i społeczne; przykłady z Europy i świata.
• Terroryzm to przemoc wobec cywilów lub symbolicznych celów, żeby wywołać strach i wymusić zmiany polityczne.

Integracja europejska, nauka i przemiany kultury

• Integracja: Schuman (1950), EWWiS (1951), traktaty rzymskie (1957), Maastricht (1992), UE (1993). Nauka: Sputnik, Gagarin, Księżyc. Kultura: hipisi, ruch praw obywatelskich, maj 1968, telewizja i internet.
• 9 V 1950 Robert Schuman zaproponował wspólną kontrolę nad węglem i stalą. W 1951 roku powstała EWWiS (Francja, RFN, Włochy, Belgia, Holandia, Luksemburg).
• 25 III 1957 traktaty rzymskie utworzyły EWG i Euratom. W 1992 roku podpisano traktat z Maastricht, a 1 XI 1993 powstała Unia Europejska.

Zagrożenia cywilizacyjne, Sobór Watykański II i kultura masowa (rozszerzenie)

• Zagrożenia cywilizacyjne wymagają współpracy państw. Sobór Watykański II (1962–1965) odnowił Kościół i otworzył go na dialog. Kultura masowa i sport były polem rywalizacji bloków.
• Zmiana klimatu (ocieplenie, ekstremalne zjawiska), broń masowego rażenia (jądrowa, chemiczna, biologiczna), pandemie i cyberzagrożenia (ataki hakerskie, dezinformacja).
• Ekumenizm to dążenie do dialogu i zbliżenia między Kościołami chrześcijańskimi. Sobór przyjął dekret o ekumenizmie (1964).

USA po II wojnie światowej: makkartyzm i prawa obywatelskie

• Makkartyzm pokazuje, że strach przed wrogiem może ograniczać wolności obywatelskie także w państwie demokratycznym.
• Makkartyzm (od senatora Josepha McCarthy'ego) to polowanie na rzekomych komunistów w urzędach, wojsku i Hollywood. Wystarczyło podejrzenie, by stracić pracę.
• 22 XI 1963 w Dallas zastrzelono prezydenta Johna F. Kennedy'ego.