✎Ściąga z działu
Gleby: profil, czynniki i procesy glebotwórcze
- O typie gleby decydują głównie klimat, roślinność i skała macierzysta. Poziom A jest próchniczny, E – wymywania, a B – wzbogacony składnikami wymytymi z E.
- Gleba to powierzchniowa warstwa zwietrzeliny przekształcona przez organizmy, wodę i klimat. Zawiera części mineralne, próchnicę, wodę i powietrze i jest podłożem wzrostu roślin. Powstaje bardzo wolno – 1 cm w ciągu kilkudziesięciu do kilkuset lat.
- Próchnica (humus) to przetworzona materia organiczna. Nadaje glebie ciemną barwę, zatrzymuje wodę i składniki pokarmowe.
Główne typy gleb i ich związek ze strefami
- Klimat → roślinność → gleba: step – czarnoziem, tajga – gleba bielicowa, las równikowy – gleba ferralitowa. Mady, rędziny i gleby bagienne to gleby niestrefowe.
- Gleby strefowe zależą głównie od klimatu i roślinności, więc układają się pasami jak strefy klimatyczne.
- Gleby niestrefowe (astrefowe) zależą bardziej od skały lub wody niż od klimatu: mady powstają z namułów rzecznych w dolinach i deltach, rędziny na skałach węglanowych (wapienie, kreda), gleby bagienne i torfowe w miejscach stale podmokłych, a gleby górskie są płytkie i kamieniste.
Biosfera: strefy roślinne i piętra w górach
- Strefy roślinne wynikają z temperatury i opadów. Piętra w górach powtarzają ten układ w skrócie, bo temperatura maleje z wysokością.
- Biosfera to strefa życia na Ziemi: obejmuje powierzchnię lądów, wody i dolną część atmosfery.
- Formacja roślinna to typowy dla danego klimatu zespół roślin o podobnym wyglądzie, np. las deszczowy, sawanna, step, tundra.
Ochrona środowiska: wprowadzenie
- Ochrona środowiska to chronienie cennych obszarów i gatunków, ograniczanie zanieczyszczeń i rekultywacja zniszczonych terenów.
- Degradacja środowiska to pogorszenie stanu powietrza, wód, gleb i ekosystemów przez działalność człowieka.
- Ochrona przyrody ma zachować różnorodność biologiczną, czyli bogactwo genów, gatunków i ekosystemów.
Przydatność gleb do upraw (rozszerzenie)
- Glebę oceniasz po kilku cechach naraz: skład, próchnica, pH, woda. Najlepsze są czarnoziemy i mady, najsłabsze – bielicowe, podmokłe i zasolone.
- Skład granulometryczny to udział frakcji: piasek (2–0,05 mm), pył (0,05–0,002 mm) i ił (poniżej 0,002 mm).
- Czarnoziemy stepów i prerii (Ukraina, Wielkie Równiny w Ameryce Północnej) to „spichlerze świata”. Mady dolin i delt (Nil, Ganges, Żuławy) są żyzne dzięki świeżym namułom.
?Próbny sprawdzian
Pytania z każdego tematu działu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź z wyjaśnieniem.
Próchnica to
- Aprzetworzona materia organiczna w glebie
- Bkamienie w glebie
- Cwoda gruntowa
- Dzwietrzała skała macierzysta
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: przetworzona materia organiczna w glebie – Nadaje glebie ciemną barwę i zatrzymuje wodę.
Ciemny poziom próchniczny oznacza się literą
- AR
- BE
- CC
- DA
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: A – Poziom A leży pod ściółką O.
Zwietrzałą skałę macierzystą stanowi poziom
- AA
- BO
- CC
- DE
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: C – Pod nim leży lita skała R.
Najżyźniejsze gleby strefy umiarkowanej to
- Agleby tundrowe
- Bgleby bielicowe
- Cgleby ferralitowe
- Dczarnoziemy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: czarnoziemy – Mają gruby poziom próchniczny.
Czarnoziemy powstały głównie pod roślinnością
- Atajgi
- Blasu równikowego
- Cstepową
- Dtundry
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: stepową – Trawy co roku dostarczają dużo materii organicznej.
Gleby ferralitowe są
- Aczarne i bardzo żyzne
- Bczerwone i ubogie w składniki pokarmowe
- Cstale zamarznięte
- Dbiałe od soli
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: czerwone i ubogie w składniki pokarmowe – Ulewy wymywają składniki, a gromadzą się tlenki żelaza i glinu.
Formacja z trawami i pojedynczymi drzewami, z porą suchą i deszczową, to
- Asawanna
- Bwilgotny las równikowy
- Ctajga
- Dtundra
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: sawanna – Pora sucha nie pozwala rosnąć zwartemu lasowi.
Najbogatszy w gatunki jest
- Atundra
- Bstep
- Ctajga
- Dwilgotny las równikowy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wilgotny las równikowy – Sprzyja temu gorący i wilgotny klimat przez cały rok.
Wiecznie zielone drzewa i krzewy o twardych liściach (dąb ostrolistny, oliwka) to roślinność strefy
- Aumiarkowanej chłodnej
- Brównikowej
- Cpodzwrotnikowej śródziemnomorskiej
- Dpodbiegunowej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: podzwrotnikowej śródziemnomorskiej – Twarde liście chronią przed utratą wody w suche lato.
Różnorodność biologiczna obejmuje
- Atylko gatunki chronione prawem
- Btylko lasy i łąki
- Cgeny, gatunki i ekosystemy
- Dtylko liczbę gatunków zwierząt
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: geny, gatunki i ekosystemy – To bogactwo życia na trzech poziomach.
Forma ochrony obejmująca cały obszar o wyjątkowej przyrodzie, z najsurowszymi zasadami, to
- Apomnik przyrody
- Bobszar chronionego krajobrazu
- Cpark krajobrazowy
- Dpark narodowy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: park narodowy – Park krajobrazowy pozwala gospodarować, a pomnik to pojedynczy obiekt.
W parku krajobrazowym
- Aobowiązuje całkowity zakaz wstępu
- Bmożna mieszkać i gospodarować z pewnymi ograniczeniami
- Cchroni się tylko pojedyncze drzewa
- Dzasady są surowsze niż w parku narodowym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: można mieszkać i gospodarować z pewnymi ograniczeniami – Chroni się krajobraz, a wsie i pola zostają.
Sprawdzian już blisko? Zrób test z całego działu
10 losowych pytań z tematów działu, wynik w procentach i ocena od 1 do 6. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.