Położenie, geologia i rzeźba Polski – powtórka do sprawdzianu

Położenie i podział Polski

• Rozciągłość = różnica współrzędnych skrajnych punktów; 1° długości to 4 minuty czasu słonecznego. Region = podobna przyroda, województwo = granice administracyjne.
• Rozciągłość południkowa (różnica szerokości skrajnych punktów): 54°50′ − 49°00′ = 5°50′, czyli ok. 650 km. Rozciągłość równoleżnikowa (różnica długości): 24°09′ − 14°07′ = 10°02′, czyli ok. 690 km.
• Region fizycznogeograficzny wyróżnia się przyrodą: rzeźbą, budową geologiczną, klimatem, wodami i glebami. Województwo to jednostka administracyjna. Ich granice zwykle się nie pokrywają.

Budowa geologiczna i surowce mineralne

• Surowiec + skała + wiek + miejsce + zastosowanie. Miedź spod Legnicy i Głogowa pochodzi ze skał permskich platformy paleozoicznej, a węgiel brunatny daje prąd w elektrowniach obok kopalń.
• Platforma wschodnioeuropejska jest prekambryjska, czyli najstarsza. W Polsce jej sztywne podłoże przykrywają grube warstwy młodszych osadów. Zajmuje północny wschód i wschód kraju.
• Platforma paleozoiczna obejmuje zachód, środek i południowy zachód, m.in. Góry Świętokrzyskie, Sudety i Wyżynę Śląską. Jej podłoże pofałdowały ruchy kaledońskie i hercyńskie.

Pasy rzeźby Polski i rola lądolodu

• im dalej na południe, tym zwykle wyżej. Skała i historia terenu tłumaczą rzeźbę: lądolód dla pojezierzy i nizin, erozja i kras dla wyżyn, fałdowanie i wypiętrzanie dla gór.
• Wyżyny budują głównie starsze skały osadowe, np. wapienie i piaskowce, wydźwignięte ponad otoczenie; miejscami przykrywa je młody, czwartorzędowy less.
• Góry to efekt fałdowania i wydźwigania skorupy ziemskiej.

Młodoglacjalne i staroglacjalne środowisko Polski (rozszerzenie)

• Młode zlodowacenie = dużo jezior i świeżych pagórków; stare = rzeźba wygładzona procesami peryglacjalnymi. Morena, sandr i pradolina powstają innymi procesami.
• Procesy endogeniczne (wewnętrzne) to ruchy górotwórcze, ruchy pionowe skorupy i wulkanizm. Egzogeniczne (zewnętrzne) to działalność lądolodu i lodowców, rzek, wiatru, morza, wietrzenie i kras. Pierwsze budują nierówności, drugie je rzeźbią i wyrównują.
• Morena to materiał niesiony i zostawiony bezpośrednio przez lądolód. Sandr to równina usypana przez wody roztopowe przed czołem lądolodu. Pradolina to szeroka dolina, którą wody roztopowe płynęły równolegle do czoła lądolodu, np. Toruńsko-Eberswaldzka.

Tatry, Sudety, Bieszczady i wyżyny – porównanie (rozszerzenie)

• Skała, proces, gleba i roślinność to jeden łańcuch. Granit daje ostre granie i stawy, węglany – kras i rędziny, less – żyzne gleby i wąwozy.
• Tatry Wysokie zbudowane są głównie z granitów. Lodowce górskie zostawiły tu ostre granie, cyrki, żłoby i jeziora zwane stawami (np. Morskie Oko). Rysy (2499 m n.p.m.) to najwyższy szczyt Polski.
• Tatry Zachodnie mają trzon ze skał krystalicznych, a na nim osłonę wapienno-dolomitową. Grzbiety są łagodniejsze, a w wapieniach rozwinął się kras: jaskinie (Mylna, Wielka Śnieżna – najdłuższa i najgłębsza w Polsce) i wywierzyska. Na węglanach powstają rędziny.