1Pasy od północy do południa
- Rzeźba Polski układa się w pasy biegnące mniej więcej równoleżnikowo. Od północy: pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, kotliny podgórskie i góry (Sudety, Karpaty).
- Polska jest krajem nizinnym: niziny (do 300 m n.p.m.) zajmują ok. 91% powierzchni, wyżyny ok. 6%, a góry ok. 3%. Średnia wysokość to ok. 173 m n.p.m. (GDOŚ).
2Budowa a rzeźba
- Wyżyny budują głównie starsze skały osadowe, np. wapienie i piaskowce, wydźwignięte ponad otoczenie; miejscami przykrywa je młody, czwartorzędowy less.
- Góry to efekt fałdowania i wydźwigania skorupy ziemskiej.
- Niziny i pojezierza pokrywają osady czwartorzędowe zostawione przez lądolód: glina, piaski i żwiry, często grubości kilkudziesięciu metrów.
- Dlatego mapa geologiczna i mapa rzeźby są do siebie podobne: skała i jej historia podpowiadają formę terenu.
Wyżyny w Polsce budują głównie
Wyżyny to wydźwignięte obszary zbudowane głównie ze starszych skał osadowych.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Co zrobił lądolód
- Lądolód skandynawski kilka razy nasuwał się na Polskę. Ostatnie, zlodowacenie północnopolskie (Wisły), ukształtowało pojezierza, np. Pomorskie i Mazurskie. Lądolód nanosił glinę, piasek i głazy, a gdy się topił, zostawiał pagórki moreny i zagłębienia, w których dziś są jeziora.
- Wyżyna Krakowsko-Częstochowska ma inną historię: jej rzeźbę stworzyły erozja i krasowienie wapieni (skałki, jaskinie, wąwozy).
im dalej na południe, tym zwykle wyżej. Skała i historia terenu tłumaczą rzeźbę: lądolód dla pojezierzy i nizin, erozja i kras dla wyżyn, fałdowanie i wypiętrzanie dla gór.
Przypisywanie lądolodowi rzeźby wyżyn albo gór. Lądolód nie tworzy gór – on niszczy i zasypuje teren, a wyżyny i góry ukształtowały ruchy skorupy, erozja i kras.
✎Ściąga: Pasy rzeźby Polski i rola lądolodu
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- im dalej na południe, tym zwykle wyżej. Skała i historia terenu tłumaczą rzeźbę: lądolód dla pojezierzy i nizin, erozja i kras dla wyżyn, fałdowanie i wypiętrzanie dla gór.
- Wyżyny budują głównie starsze skały osadowe, np. wapienie i piaskowce, wydźwignięte ponad otoczenie; miejscami przykrywa je młody, czwartorzędowy less.
- Góry to efekt fałdowania i wydźwigania skorupy ziemskiej.
- Niziny i pojezierza pokrywają osady czwartorzędowe zostawione przez lądolód: glina, piaski i żwiry, często grubości kilkudziesięciu metrów.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Który układ pasów rzeźby jest poprawny (od północy)?
- APobrzeża, niziny, pojezierza, wyżyny, góry
- BPojezierza, pobrzeża, niziny, wyżyny, góry
- CPobrzeża, pojezierza, wyżyny, niziny, góry
- DPobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, góry
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, góry – Od Bałtyku: pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, kotliny podgórskie i góry.
Jaką część powierzchni Polski zajmują niziny?
- AOk. 6%
- BOk. 3%
- COk. 50%
- DOk. 91%
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Ok. 91% – Niziny zajmują ok. 91%, wyżyny ok. 6%, a góry ok. 3% powierzchni kraju.
Wyżyny w Polsce budują głównie
- Astarsze skały osadowe, np. wapienie i piaskowce
- Bosady czwartorzędowe z lądolodu
- Cskały wulkaniczne
- Dmłode piaski wydmowe
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: starsze skały osadowe, np. wapienie i piaskowce – Wyżyny to wydźwignięte obszary zbudowane głównie ze starszych skał osadowych.
Pojezierza i niziny pokrywają głównie
- Aflisz karpacki
- Bgranity
- Cosady czwartorzędowe pozostawione przez lądolód
- Dskały prekambryjskie na powierzchni
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: osady czwartorzędowe pozostawione przez lądolód – Lądolód zostawił glinę, piaski i żwiry; stare skały leżą tam głęboko pod nimi.
Rzeźba Pojezierza Pomorskiego jest efektem
- Afałdowania alpejskiego
- Bostatniego zlodowacenia
- Cdziałalności wulkanów
- Derozji i krasowienia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: ostatniego zlodowacenia – To teren młodoglacjalny, ukształtowany przez zlodowacenie północnopolskie (Wisły).
Rzeźbę Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej kształtują głównie
- Awulkanizm
- Babrazja morska
- Clądolód skandynawski
- Derozja i krasowienie skał węglanowych
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: erozja i krasowienie skał węglanowych – W wapieniach woda tworzy jaskinie, wąwozy i skałki.
Uczeń napisał: „Karpaty usypał lądolód”. Co jest błędem?
- AKarpaty usypał wiatr
- BKarpaty to wulkany
- CGóry powstały przez fałdowanie i wypiętrzanie, a lądolód nie tworzy gór
- DLądolód usypał tylko Sudety
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Góry powstały przez fałdowanie i wypiętrzanie, a lądolód nie tworzy gór – Lądolód rzeźbi i zasypuje teren, ale gór nie buduje; Karpaty to góry fałdowe.
Co wynika z pasowego układu rzeźby Polski?
- AWysokość terenu zwykle rośnie ku południowi
- BNajwyższe tereny leżą nad morzem
- CCała Polska ma jednakową wysokość
- DPasy biegną południkowo
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Wysokość terenu zwykle rośnie ku południowi – Pasy biegną mniej więcej równoleżnikowo, a wysokość rośnie od morza ku górom na południu.
Cały dział „Położenie, geologia i rzeźba Polski”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.