1Tatry
- Tatry Wysokie zbudowane są głównie z granitów. Lodowce górskie zostawiły tu ostre granie, cyrki, żłoby i jeziora zwane stawami (np. Morskie Oko). Rysy (2499 m n.p.m.) to najwyższy szczyt Polski.
- Tatry Zachodnie mają trzon ze skał krystalicznych, a na nim osłonę wapienno-dolomitową. Grzbiety są łagodniejsze, a w wapieniach rozwinął się kras: jaskinie (Mylna, Wielka Śnieżna – najdłuższa i najgłębsza w Polsce) i wywierzyska. Na węglanach powstają rędziny.
- Roślinność tworzy piętra, bo z wysokością spada temperatura (ok. 0,6°C na 100 m).
2Inne góry
| Góry | Cechy | Szczyt |
|---|---|---|
| Sudety | stare, zrębowe, wypiętrzone wzdłuż uskoków; Karkonosze z granitu | Śnieżka 1603 m |
| Góry Świętokrzyskie | jedne z najstarszych gór Polski, niskie, silnie zniszczone; gołoborza z kwarcytów | Łysica 614 m |
| Bieszczady | fliszowe Karpaty Wschodnie, równoległe grzbiety, połoniny | Tarnica 1346 m |
- Gołoborza to rumowiska skalne powstałe przez wietrzenie mrozowe w klimacie peryglacjalnym. Połoniny to łąki powyżej górnej granicy lasu, która w Bieszczadach leży nisko (ok. 1150–1250 m).
Gołoborza w Górach Świętokrzyskich powstały przez
Kwarcyty rozsadzane przez zamarzającą wodę rozpadły się na bloki skalne.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Wyżyny
- Skały węglanowe (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska): kras, skałki, wąwozy, jaskinie i rędziny.
- Less (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Nałęczowski, Wyżyna Sandomierska): pylasty osad, z którego powstają bardzo żyzne gleby, ale łatwo tworzą się w nim głębokie wąwozy.
Skała, proces, gleba i roślinność to jeden łańcuch. Granit daje ostre granie i stawy, węglany – kras i rędziny, less – żyzne gleby i wąwozy.
Mylenie Tatr Wysokich z Zachodnimi. Wysokie to głównie granity i formy polodowcowe, a w Zachodnich duży udział mają wapienie z jaskiniami.
✎Ściąga: Tatry, Sudety, Bieszczady i wyżyny – porównanie
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Skała, proces, gleba i roślinność to jeden łańcuch. Granit daje ostre granie i stawy, węglany – kras i rędziny, less – żyzne gleby i wąwozy.
- Tatry Wysokie zbudowane są głównie z granitów. Lodowce górskie zostawiły tu ostre granie, cyrki, żłoby i jeziora zwane stawami (np. Morskie Oko). Rysy (2499 m n.p.m.) to najwyższy szczyt Polski.
- Tatry Zachodnie mają trzon ze skał krystalicznych, a na nim osłonę wapienno-dolomitową. Grzbiety są łagodniejsze, a w wapieniach rozwinął się kras: jaskinie (Mylna, Wielka Śnieżna – najdłuższa i najgłębsza w Polsce) i wywierzyska. Na węglanach powstają rędziny.
- Gołoborza to rumowiska skalne powstałe przez wietrzenie mrozowe w klimacie peryglacjalnym. Połoniny to łąki powyżej górnej granicy lasu, która w Bieszczadach leży nisko (ok. 1150–1250 m).
- Skały węglanowe (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska): kras, skałki, wąwozy, jaskinie i rędziny.
- Less (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Nałęczowski, Wyżyna Sandomierska): pylasty osad, z którego powstają bardzo żyzne gleby, ale łatwo tworzą się w nim głębokie wąwozy.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Najwyższy szczyt Polski to
- ARysy
- BTarnica
- CŚnieżka
- DŁysica
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Rysy – Rysy mają 2499 m n.p.m.; Śnieżka (1603 m) to najwyższy szczyt Sudetów.
Tatry Wysokie zbudowane są głównie z
- Awapieni
- Bfliszu
- Cgranitów
- Dlessu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: granitów – Granity dają ostre granie i formy polodowcowe; wapienie mają duży udział w Tatrach Zachodnich.
Jaskinie i wywierzyska w Tatrach Zachodnich powstały dzięki
- Awiatrowi
- Bkrasowieniu skał węglanowych
- Cdziałalności wulkanów
- Dlądolodowi skandynawskiemu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: krasowieniu skał węglanowych – Woda z rozpuszczonym CO₂ rozpuszcza wapienie i dolomity – to kras.
Turysta idzie od Zakopanego na Rysy. Jaka jest kolejność pięter roślinnych?
- ARegiel górny, regiel dolny, hale, kosodrzewina, turnie
- BRegiel dolny, regiel górny, kosodrzewina, hale, turnie
- CKosodrzewina, regiel dolny, regiel górny, hale, turnie
- DHale, kosodrzewina, regiel górny, regiel dolny, turnie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Regiel dolny, regiel górny, kosodrzewina, hale, turnie – Z wysokością ubywa ciepła, więc po lasach (regle) jest kosówka, potem murawy hal i skały.
Gołoborza w Górach Świętokrzyskich powstały przez
- Akrasowienie lessu
- Bwulkanizm
- Cabrazję
- Dwietrzenie mrozowe w klimacie peryglacjalnym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wietrzenie mrozowe w klimacie peryglacjalnym – Kwarcyty rozsadzane przez zamarzającą wodę rozpadły się na bloki skalne.
Bieszczady to
- Agranitowe góry Sudetów
- Bgóry z gołoborzami i Łysicą
- Cgóry zbudowane z lessu
- Dfliszowe Karpaty Wschodnie z połoninami
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: fliszowe Karpaty Wschodnie z połoninami – Bieszczady to równoległe grzbiety z fliszu z łąkami połonin powyżej granicy lasu.
Gleby, które powstają na skałach węglanowych, to
- Aczarnoziemy
- Bgleby bielicowe
- Crędziny
- Dmady
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: rędziny – Rędziny tworzą się na wapieniach i dolomitach, np. na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej.
Dla Wyżyny Lubelskiej typowy jest
- Awydmy i mierzeje
- Bflisz i połoniny
- Cgranit i stawy
- Dless z żyznymi glebami i wąwozami
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: less z żyznymi glebami i wąwozami – Less to pylasty osad: daje żyzne gleby, ale łatwo ulega erozji wąwozowej.
Cały dział „Położenie, geologia i rzeźba Polski”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.