1Dwa rodzaje sił
- Procesy endogeniczne (wewnętrzne) to ruchy górotwórcze, ruchy pionowe skorupy i wulkanizm. Egzogeniczne (zewnętrzne) to działalność lądolodu i lodowców, rzek, wiatru, morza, wietrzenie i kras. Pierwsze budują nierówności, drugie je rzeźbią i wyrównują.
| Jednostka | Endogeniczne | Egzogeniczne |
|---|---|---|
| Karpaty | fałdowanie alpejskie, wypiętrzanie | lodowce górskie (Tatry), erozja rzek, osuwiska |
| Sudety | wypiętrzanie zrębów wzdłuż uskoków | wietrzenie granitów, erozja |
| Wyżyny | wydźwignięcie | kras, erozja, wąwozy lessowe |
| Niż | słabe ruchy pionowe | lądolód i wody roztopowe, wiatr, morze |
2Środowisko młodoglacjalne
- To obszar ostatniego zlodowacenia (północnopolskiego). Rzeźba jest świeża i urozmaicona: wysoczyzny morenowe, jeziora rynnowe i morenowe, pagórki moreny czołowej, ozy (wały z piasku i żwiru osadzone przez wody płynące w tunelach lądolodu), kemy (pagórki z osadów wód roztopowych w szczelinach lodu) i drumliny (owalne pagórki wydłużone zgodnie z ruchem lądolodu).
- Lądolód zatrzymywał się w kolejnych fazach: leszczyńskiej (najdalej na południu), poznańskiej i pomorskiej.
Oz to
Owalny pagórek z gliny to drumlin, równina to sandr, a szeroka dolina to pradolina.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Środowisko staroglacjalne
- To obszar starszych zlodowaceń, głównie środkowopolskich. W czasie ostatniego zlodowacenia leżał przed lądolodem, w mroźnym klimacie peryglacjalnym. Wietrzenie mrozowe, spływanie gruntu i erozja obniżyły pagórki, a zagłębienia zasypały. Dlatego rzeźba jest wygładzona, jezior jest mało, a rozległe są wysoczyzny i sandry.
4Trzy formy, trzy procesy
- Morena to materiał niesiony i zostawiony bezpośrednio przez lądolód. Sandr to równina usypana przez wody roztopowe przed czołem lądolodu. Pradolina to szeroka dolina, którą wody roztopowe płynęły równolegle do czoła lądolodu, np. Toruńsko-Eberswaldzka.
Młode zlodowacenie = dużo jezior i świeżych pagórków; stare = rzeźba wygładzona procesami peryglacjalnymi. Morena, sandr i pradolina powstają innymi procesami.
Uznawanie sandru za formę usypaną przez sam lądolód. Sandr zbudowały wody roztopowe odpływające od czoła lądolodu, a morenę – lód.
Dlaczego na obszarze staroglacjalnym jest mało jezior?
W czasie ostatniego zlodowacenia teren ten leżał przed lądolodem, gdzie mróz, spływanie gruntu i rzeki wyrównały rzeźbę.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Młodoglacjalne i staroglacjalne środowisko Polski
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Młode zlodowacenie = dużo jezior i świeżych pagórków; stare = rzeźba wygładzona procesami peryglacjalnymi. Morena, sandr i pradolina powstają innymi procesami.
- Procesy endogeniczne (wewnętrzne) to ruchy górotwórcze, ruchy pionowe skorupy i wulkanizm. Egzogeniczne (zewnętrzne) to działalność lądolodu i lodowców, rzek, wiatru, morza, wietrzenie i kras. Pierwsze budują nierówności, drugie je rzeźbią i wyrównują.
- Morena to materiał niesiony i zostawiony bezpośrednio przez lądolód. Sandr to równina usypana przez wody roztopowe przed czołem lądolodu. Pradolina to szeroka dolina, którą wody roztopowe płynęły równolegle do czoła lądolodu, np. Toruńsko-Eberswaldzka.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Na obszarze młodoglacjalnym występuje
- Awyłącznie góry fałdowe
- Brzeźba wygładzona i mało jezior
- Cbrak form polodowcowych
- Ddużo jezior i świeżo ukształtowana rzeźba
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: dużo jezior i świeżo ukształtowana rzeźba – Teren ostatniego zlodowacenia ma liczne jeziora, wysoczyzny morenowe, ozy, kemy i drumliny.
Obszar staroglacjalny to teren
- Astarszych zlodowaceń (głównie środkowopolskich) o wygładzonej rzeźbie
- Bmłodych gór fałdowych
- Cdo którego nigdy nie dotarł lądolód
- Dostatniego zlodowacenia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: starszych zlodowaceń (głównie środkowopolskich) o wygładzonej rzeźbie – Rzeźbę po starszych zlodowaceniach wygładziły procesy peryglacjalne, więc jezior jest mało.
Który zestaw wymienia fazy ostatniego zlodowacenia?
- AKaledońska, hercyńska, alpejska
- BSandrowa, morenowa, rynnowa
- CKarbońska, permska, triasowa
- DLeszczyńska, poznańska, pomorska
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Leszczyńska, poznańska, pomorska – To fazy postoju lądolodu; pozostałe zestawy to fałdowania, okresy geologiczne albo nazwy form.
Sandr to
- Awał usypany bezpośrednio przez lądolód
- Brównina usypana przez wody roztopowe przed czołem lądolodu
- Cowalny pagórek z gliny
- Djezioro w długim zagłębieniu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: równina usypana przez wody roztopowe przed czołem lądolodu – Sandr buduje piasek i żwir niesiony przez wody roztopowe; wał to morena czołowa.
Oz to
- Aowalny pagórek z gliny wydłużony zgodnie z ruchem lodu
- Bszeroka dolina wód roztopowych
- Cwał z piasku i żwiru osadzony przez wody płynące w tunelu lądolodu
- Drównina wód roztopowych
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: wał z piasku i żwiru osadzony przez wody płynące w tunelu lądolodu – Owalny pagórek z gliny to drumlin, równina to sandr, a szeroka dolina to pradolina.
Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka powstała, bo
- Arzeka przecięła góry fałdowe
- Bmorze podcięło brzeg
- Cwapienie uległy krasowieniu
- Dwody roztopowe płynęły równolegle do czoła lądolodu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wody roztopowe płynęły równolegle do czoła lądolodu – Wody roztopowe nie mogły płynąć na północ, bo blokował je lód, więc płynęły na zachód, do Morza Północnego.
Który proces jest endogeniczny?
- AWypiętrzanie Karpat
- BKrasowienie wapieni
- CAbrazja klifu
- DDziałalność lądolodu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Wypiętrzanie Karpat – Wypiętrzanie to proces wewnętrzny; pozostałe są zewnętrzne (egzogeniczne).
Dlaczego na obszarze staroglacjalnym jest mało jezior?
- AW klimacie peryglacjalnym zagłębienia zostały zasypane, a pagórki obniżone
- BLądolód tam nigdy nie dotarł
- CTo teren górski
- DPanuje tam klimat pustynny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: W klimacie peryglacjalnym zagłębienia zostały zasypane, a pagórki obniżone – W czasie ostatniego zlodowacenia teren ten leżał przed lądolodem, gdzie mróz, spływanie gruntu i rzeki wyrównały rzeźbę.
Cały dział „Położenie, geologia i rzeźba Polski”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.