III RP i świat na przełomie stuleci – powtórka do sprawdzianu

Jesień Ludów, rozpad ZSRS i wojny lat 90.

• 1989–1991: upadek komunizmu w Europie, zjednoczenie Niemiec, koniec RWPG i Układu Warszawskiego, rozpad ZSRS. Wojny w Jugosławii (1991–1999) i Czeczenii. UE: euro, rozszerzenia, Lizbona.
• Polska: Okrągły Stół i wybory (1989). Węgry: otwarcie granicy z Austrią. NRD: upadek muru berlińskiego (9 XI 1989). Czechosłowacja: „aksamitna rewolucja” (XI–XII 1989, prezydent Havel). Rumunia: obalenie Ceaușescu (XII 1989), który został stracony.
• 3 X 1990: zjednoczenie Niemiec. 1991: rozwiązanie RWPG i Układu Warszawskiego. XII 1991: rozpad ZSRS.

Obalanie komunizmu i transformacja w regionie (rozszerzenie)

• Obalanie komunizmu w regionie przebiegało negocjacyjnie (PL, HU), przez masowe protesty (NRD, CSRS) lub gwałtownie (RO). Czechosłowacja rozstała się pokojowo, Jugosławia w wojnach.
• Czechosłowacja: pokojowy „aksamitny rozwód” (1 I 1993) na Czechy i Słowację.
• Jugosławia: rozpad w wojnach 1991–1999 z powodu konfliktów narodowościowych i religijnych oraz walki o terytoria.

Transformacja ustrojowa i Konstytucja 1997

• Transformacja: plan Balcerowicza (1990), samorząd, wolne wybory (1991), Mała Konstytucja (1992), wycofanie wojsk rosyjskich (1993), Konstytucja z 2 IV 1997. Oceny zależą od kryteriów i perspektywy.
• 29 XII 1989 zmieniono konstytucję: państwo znów nazywało się Rzeczpospolita Polska, a zapis o kierowniczej roli PZPR usunięto.
• Plan Balcerowicza (1 I 1990): stabilizacja gospodarki i przejście do rynku. Skutki: koniec niedoborów, ale też bezrobocie i spadek dochodów.

Spory polityczne i koszty transformacji w latach 90. (rozszerzenie)

• Lata 90. to wolność i wzrost, ale też bezrobocie i wykluczenie. Spory polityczne dotyczyły rozliczenia przeszłości i konstytucji. Ocena kosztów wymaga wskazania grup i kryteriów.

Polska w NATO i Unii Europejskiej

• Polska w NATO od 12 III 1999 i w UE od 1 V 2004 (referendum 7–8 VI 2003), od XII 2007 w strefie Schengen. Powiąż daty z procesami: koniec zimnej wojny, bezpieczeństwo, rozwój.
• Grupa Wyszehradzka (1991): współpraca Polski, Czechosłowacji (potem Czech i Słowacji) i Węgier w drodze do Zachodu.
• 12 III 1999 Polska, Czechy i Węgry przystąpiły do NATO. Dało to gwarancje bezpieczeństwa. Polska zobowiązała się do modernizacji armii.

Polska i sąsiedzi po 1989 roku (rozszerzenie)

• Relacje z sąsiadami: Niemcy (traktaty 1990 i 1991), Rosja (1993), Ukraina (uznanie 1991), Litwa (1994), Białoruś (mniejszość polska). Każda relacja miała swoje spory historyczne i polityczne.
• 14 XI 1990 podpisano traktat potwierdzający granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej, a 17 VI 1991 traktat o dobrym sąsiedztwie. To otworzyło drogę do współpracy.

Świat po 2000 roku: Chiny, terroryzm i wojna na Ukrainie (rozszerzenie)

• Chiny po 1978 roku i WTO (2001) zmieniły układ sił. Zamachy 11 IX 2001, Krym (2014) i inwazja na Ukrainę (2022) to nowe zagrożenia dla ładu międzynarodowego. Przy najnowszych wydarzeniach oddziel opis od oceny.
• 11 IX 2001: terrorystyczne zamachy w USA. Wywołały wojnę z terroryzmem: interwencję w Afganistanie (od 2001). Wojnę w Iraku (2003) uzasadniano inaczej – rzekomą bronią masowego rażenia, której nie znaleziono. W obu operacjach uczestniczyła Polska.
• 2014: Rosja zaanektowała Krym, łamiąc prawo międzynarodowe, i wsparła separatystów w Donbasie.