ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →
Biologia · powtórka działu · kl. 1

Chemiczne podstawy życia – powtórka do sprawdzianu

ogarniam.edu.pl · Biologia · klasa 1 LOściąga z działu · próbny test: ogarniam.edu.pl/lo/1/biologia/powtorka/chemiczne-podstawy-zycia/

Sprawdzian albo kartkówka z działu „Chemiczne podstawy życia”? Przeczytaj ściągę, rozwiąż próbny test (18 pytań z odpowiedziami), a potem sprawdź się w teście z wynikiem i oceną.

Test z działu · 10 pytańPróbny sprawdzian na tej stronie ↓

Tematy w dziale

✎Ściąga z działu

Pierwiastki i związki chemiczne w organizmach

  • Makroelementy > 0,01% suchej masy; mikroelementy < 0,01% suchej masy
  • Pierwiastki biogenne to węgiel C, wodór H, tlen O, azot N, fosfor P i siarka S. Budują związki organiczne. Same C, H, O i N to ok. 96% masy ciała człowieka.
  • Makroelementy przekraczają 0,01% suchej masy (masy po usunięciu wody): pierwiastki biogenne oraz wapń Ca, magnez Mg, potas K, sód Na i chlor Cl.

Białka – budowa i funkcje

  • Białko = łańcuch aminokwasów; kolejność aminokwasów → kształt → funkcja
  • Białka to biopolimery zbudowane z aminokwasów. W białkach występuje 20 rodzajów aminokwasów – jak litery, z których układa się mnóstwo „słów”.
  • Aminokwasy egzogenne trzeba dostarczać z pokarmem, bo organizm człowieka nie wytworzy ich w wystarczającej ilości.

Wiązanie peptydowe i struktura przestrzenna białek (rozszerzenie)

  • Z n aminokwasów powstaje łańcuch z n − 1 wiązaniami peptydowymi i odłącza się n − 1 cząsteczek wody (n – liczba aminokwasów)
  • Denaturacja – utrata kształtu białka; koagulacja – wytrącenie białka z roztworu. To nie są synonimy.
  • Hydroliza to proces odwrotny: woda rozrywa wiązanie peptydowe. W przewodzie pokarmowym robią to enzymy, np. pepsyna.

Enzymy: swoistość, inhibicja i sprzężenie zwrotne (rozszerzenie)

  • Ujemne sprzężenie zwrotne: produkt końcowy szlaku hamuje enzym z jego początku, więc komórka nie marnuje substratów i utrzymuje stałe stężenie produktu.
  • Swoistość substratowa: enzym rozpoznaje jeden substrat albo wąską grupę podobnych. Amylaza rozkłada skrobię, ale nie białka; laktaza rozkłada laktozę, ale nie sacharozę. Swoistość reakcji: enzym przyspiesza jeden typ przemiany.
  • Aktywator zwiększa aktywność enzymu, a inhibitor ją zmniejsza. Ważne jest, gdzie inhibitor się wiąże.

Węglowodany

  • Skrobia – zapas roślin; glikogen – zapas zwierząt i grzybów; celuloza – budulec ścian roślin
  • Węglowodany (cukry) zbudowane są z węgla C, wodoru H i tlenu O. Cukry proste mają wzór ogólny (CH₂O)ₙ, gdzie n – liczba atomów węgla (np. n = 6 daje C₆H₁₂O₆).
  • Energetyczna: z 1 g węglowodanów organizm uzyskuje ok. 17 kJ (kilodżuli). Zapasowa: skrobia i glikogen są w razie potrzeby rozkładane do glukozy. Budulcowa: celuloza w ścianach roślin, pentozy w kwasach nukleinowych. Cukry na powierzchni błon (glikokaliks) pomagają komórkom się rozpoznawać.

Lipidy

  • Lipidy – związki organiczne nierozpuszczalne w wodzie, a rozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych (np. benzyna, eter)
  • Nasycone kwasy tłuszczowe mają tylko wiązania pojedyncze C–C. Przeważają w tłuszczach zwierzęcych, które są zwykle stałe (masło, smalec).
  • Nienasycone mają co najmniej jedno wiązanie podwójne C=C. Przeważają w olejach roślinnych i tranie, które są ciekłe.

Wiązania glikozydowe i estrowe, chityna i podział lipidów (rozszerzenie)

  • Skrobia i glikogen – wiązania α; celuloza – wiązania β. Ta różnica decyduje, czy człowiek potrafi dany cukier strawić.
  • Wiązanie O-glikozydowe łączy reszty cukrów. Powstaje przez kondensację (odłącza się woda), a rozrywa je hydroliza: dwucukier + H₂O → 2 cukry proste.
  • Chityna to wielocukier zawierający azot (pochodna glukozy). Buduje ściany komórkowe grzybów i pancerze stawonogów.

Kwasy nukleinowe

  • Nukleotyd = cukier pięciowęglowy (pentoza) + zasada azotowa + reszta fosforanowa
  • Reguła Chargaffa: w dwuniciowym DNA A = T i G = C (A, T, G, C – udziały poszczególnych zasad)
  • DNA to kwas deoksyrybonukleinowy, a RNA – rybonukleinowy. Oba są łańcuchami nukleotydów.

Witaminy i sole mineralne

  • Witaminy – związki organiczne niezbędne w niewielkich ilościach do prawidłowego przebiegu procesów życiowych; nie są źródłem energii ani budulcem
  • Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E, K („ADEK”)
  • Sole mineralne to związki nieorganiczne. W płynach ustrojowych występują jako jony (cząstki z ładunkiem), np. NaCl (chlorek sodu) daje w wodzie jony Na⁺ i Cl⁻. W kościach i muszlach tworzą twarde struktury: CaCO₃ (węglan wapnia) buduje muszle i skorupki jaj, a fosforany wapnia – kości i zęby.

Woda, witaminy i sole mineralne – powtórka i dodatki (rozszerzenie)

  • Ciepło właściwe wody to ok. 4,18 J/(g·K): tyle dżuli (J) trzeba, by ogrzać 1 gram (g) wody o 1 kelwin (K), czyli o 1°C. Dlatego organizm i jezioro nagrzewają się i stygną powoli.
  • Ciepło parowania to ok. 2,3 kJ/g: odparowanie 1 g potu zabiera z ciała ok. 2300 J.
  • Hiperwitaminoza (nadmiar) dotyczy głównie A i D, bo gromadzą się w organizmie: nadmiar A uszkadza wątrobę i rozwijający się płód, nadmiar D zaburza gospodarkę wapniową.

?Próbny sprawdzian

Pytania z każdego tematu działu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź z wyjaśnieniem.

  1. Które pierwiastki określa się jako biogenne?

    1. ACa, Mg, K, Na
    2. BI, F, Se, Co
    3. CFe, Zn, Cu, Mn
    4. DC, H, O, N, P, S
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: C, H, O, N, P, S – Budują związki organiczne.

  2. Mikroelementy to pierwiastki, których zawartość w organizmie jest

    1. Amniejsza niż 1% masy wody
    2. Bmniejsza niż 0,01% suchej masy
    3. Cwiększa niż 10% suchej masy
    4. Dwiększa niż 0,01% suchej masy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: mniejsza niż 0,01% suchej masy – Makroelementy przekraczają 0,01% suchej masy.

  3. Który pierwiastek wchodzi w skład chlorofilu?

    1. Amagnez
    2. Bżelazo
    3. Cjod
    4. Dwapń
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: magnez – Żelazo wchodzi w skład hemoglobiny.

  4. Czym różnią się od siebie aminokwasy białkowe?

    1. Aresztą boczną R
    2. Bobecnością grupy aminowej
    3. Ctym, że tylko niektóre mają atom węgla
    4. Dobecnością grupy karboksylowej
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: resztą boczną R – Każdy ma –NH₂ i –COOH, a różni je reszta R.

  5. Hemoglobina jest białkiem złożonym, ponieważ

    1. Apełni funkcję transportową
    2. Bwystępuje w czerwonych krwinkach
    3. Cskłada się z więcej niż 20 rodzajów aminokwasów
    4. Doprócz aminokwasów ma część niebiałkową (hem z żelazem)
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: oprócz aminokwasów ma część niebiałkową (hem z żelazem) – O podziale na proste i złożone decyduje obecność składnika niebiałkowego.

  6. Funkcję odpornościową pełnią

    1. Akeratyna
    2. Baktyna
    3. Cprzeciwciała
    4. Dkazeina
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: przeciwciała – Przeciwciała rozpoznają antygeny.

  7. Sacharoza zbudowana jest z

    1. Aglukozy i galaktozy
    2. Brybozy i glukozy
    3. Cdwóch cząsteczek glukozy
    4. Dglukozy i fruktozy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: glukozy i fruktozy – To cukier z buraka cukrowego i trzciny.

  8. Laktoza to

    1. Apolisacharyd zapasowy roślin
    2. Bcukier owocowy
    3. Cpentoza wchodząca w skład RNA
    4. Dcukier mleczny zbudowany z glukozy i galaktozy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: cukier mleczny zbudowany z glukozy i galaktozy – Laktoza występuje w mleku ssaków.

  9. Materiałem zapasowym grzybów jest

    1. Aceluloza
    2. Bsacharoza
    3. Cglikogen
    4. Dskrobia
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: glikogen – Grzyby, jak zwierzęta, magazynują glikogen.

  10. Wspólną cechą lipidów jest

    1. Azbudowanie z aminokwasów
    2. Bobecność glicerolu w każdej cząsteczce
    3. Csłodki smak
    4. Dnierozpuszczalność w wodzie i rozpuszczalność w rozpuszczalnikach organicznych
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: nierozpuszczalność w wodzie i rozpuszczalność w rozpuszczalnikach organicznych – Steroidy nie zawierają glicerolu.

  11. Tłuszcze właściwe (triacyloglicerole) to estry

    1. Aglicerolu i trzech kwasów tłuszczowych
    2. Baminokwasów
    3. Ccholesterolu i fosforanu
    4. Dglukozy i fruktozy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: glicerolu i trzech kwasów tłuszczowych – Należą do lipidów prostych.

  12. Które lipidy są głównym składnikiem błon komórkowych?

    1. Afosfolipidy
    2. Bwoski
    3. Ckarotenoidy
    4. Dtriacyloglicerole
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: fosfolipidy – Tworzą dwuwarstwę lipidową.

  13. Nukleotyd składa się z

    1. Apentozy, zasady azotowej i reszty fosforanowej
    2. Bglukozy i zasady azotowej
    3. Caminokwasów i fosforanu
    4. Dglicerolu i kwasów tłuszczowych
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: pentozy, zasady azotowej i reszty fosforanowej – To jednostka budulcowa kwasów nukleinowych.

  14. Która zasada azotowa występuje tylko w RNA?

    1. Auracyl
    2. Badenina
    3. Ctymina
    4. Dcytozyna
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: uracyl – W DNA jej miejsce zajmuje tymina.

  15. Do zasad purynowych należą

    1. Aadenina i guanina
    2. Bcytozyna i uracyl
    3. Ccytozyna i tymina
    4. Dtymina i uracyl
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: adenina i guanina – Puryny mają dwa pierścienie.

  16. Które witaminy rozpuszczają się w tłuszczach?

    1. AD, C, K, B₆
    2. BA, C, E, B₁₂
    3. CA, D, E, K
    4. DC, B₁, B₆, B₁₂
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: A, D, E, K – Zapamiętaj skrót ADEK.

  17. Która witamina powstaje w skórze pod wpływem promieni UV?

    1. AC
    2. BA
    3. CK
    4. DD
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: D – Dlatego latem łatwiej o jej odpowiedni poziom.

  18. Dlaczego łatwiej przedawkować witaminy A i D niż witaminę C?

    1. Anie występują w pożywieniu
    2. Bsą źródłem energii
    3. Csą magazynowane w organizmie, a nadmiar witaminy C wydala się z moczem
    4. Dsą rozpuszczalne w wodzie
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: są magazynowane w organizmie, a nadmiar witaminy C wydala się z moczem – Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach gromadzą się w wątrobie.

Sprawdzian już blisko? Zrób test z całego działu

10 losowych pytań z tematów działu, wynik w procentach i ocena od 1 do 6. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Test z działu · 10 pytańWszystkie tematy: Biologia