1Podział pierwiastków
- Pierwiastki biogenne to węgiel C, wodór H, tlen O, azot N, fosfor P i siarka S. Budują związki organiczne. Same C, H, O i N to ok. 96% masy ciała człowieka.
- Makroelementy przekraczają 0,01% suchej masy (masy po usunięciu wody): pierwiastki biogenne oraz wapń Ca, magnez Mg, potas K, sód Na i chlor Cl.
- Mikroelementy występują poniżej tego progu. W podstawie wymagane są: żelazo Fe, jod I i fluor F. Inne przykłady to cynk, miedź i mangan.
Makroelementy > 0,01% suchej masy; mikroelementy < 0,01% suchej masy
„Mikroelementy są mniej ważne”
Niedobór jodu czy żelaza wywołuje poważne choroby.
2Rola wybranych pierwiastków
| Pierwiastek | Przykładowa rola |
|---|---|
| C | szkielet wszystkich związków organicznych |
| N | aminokwasy i białka, kwasy nukleinowe |
| P | DNA, RNA, ATP, fosfolipidy, kości |
| S | aminokwasy cysteina i metionina, mostki disiarczkowe w białkach |
| Ca | kości i zęby, skurcz mięśni, krzepnięcie krwi |
| Mg | składnik chlorofilu, aktywator enzymów |
| K, Na | przewodzenie impulsów nerwowych, gospodarka wodna |
| Cl | kwas solny w żołądku, równowaga jonowa |
| Fe | hemoglobina i mioglobina (wiązanie tlenu); niedobór – niedokrwistość |
| I | hormony tarczycy (tyroksyna); niedobór – wole |
| F | twardość szkliwa; nadmiar – fluoroza (plamy na zębach) |
Mikroelementy to pierwiastki, których zawartość w organizmie jest
Makroelementy przekraczają 0,01% suchej masy.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Woda
- W organizmie są związki organiczne (białka, cukry, lipidy, kwasy nukleinowe – szkielet z atomów węgla) i nieorganiczne (woda, sole mineralne). Woda to ok. 60% masy ciała dorosłego.
- Cząsteczka H₂O jest polarna: przy tlenie jest cząstkowy ładunek ujemny (δ⁻), przy wodorach dodatni (δ⁺). Sąsiednie cząsteczki przyciągają się wiązaniami wodorowymi.
| Właściwość wody | Znaczenie biologiczne |
|---|---|
| rozpuszcza związki polarne i jony (hydrofilowe) | środowisko reakcji, transport we krwi i sokach roślin; lipidy (hydrofobowe) się nie rozpuszczają, co pozwala tworzyć błony |
| duże ciepło właściwe | stabilizuje temperaturę ciała i zbiorników |
| duże ciepło parowania | chłodzenie przez pocenie się i transpirację |
| spójność i przyleganie | transport wody w roślinach, napięcie powierzchniowe |
| największa gęstość w 4°C | lód pływa, więc jeziora nie zamarzają do dna |
- Woda jest też substratem reakcji (hydroliza, fotosynteza) i produktem (oddychanie komórkowe).
✎Ściąga: Pierwiastki i związki chemiczne w organizmach
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Makroelementy > 0,01% suchej masy; mikroelementy < 0,01% suchej masy
- Pierwiastki biogenne to węgiel C, wodór H, tlen O, azot N, fosfor P i siarka S. Budują związki organiczne. Same C, H, O i N to ok. 96% masy ciała człowieka.
- Makroelementy przekraczają 0,01% suchej masy (masy po usunięciu wody): pierwiastki biogenne oraz wapń Ca, magnez Mg, potas K, sód Na i chlor Cl.
- Mikroelementy występują poniżej tego progu. W podstawie wymagane są: żelazo Fe, jod I i fluor F. Inne przykłady to cynk, miedź i mangan.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Które pierwiastki określa się jako biogenne?
- ACa, Mg, K, Na
- BI, F, Se, Co
- CFe, Zn, Cu, Mn
- DC, H, O, N, P, S
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: C, H, O, N, P, S – Budują związki organiczne.
Mikroelementy to pierwiastki, których zawartość w organizmie jest
- Amniejsza niż 1% masy wody
- Bmniejsza niż 0,01% suchej masy
- Cwiększa niż 10% suchej masy
- Dwiększa niż 0,01% suchej masy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: mniejsza niż 0,01% suchej masy – Makroelementy przekraczają 0,01% suchej masy.
Który pierwiastek wchodzi w skład chlorofilu?
- Amagnez
- Bżelazo
- Cjod
- Dwapń
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: magnez – Żelazo wchodzi w skład hemoglobiny.
Który z pierwiastków jest mikroelementem?
- Ajod
- Bazot
- Cpotas
- Dwapń
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: jod – Jod jest potrzebny do syntezy hormonów tarczycy.
Niedobór którego pierwiastka prowadzi do powiększenia tarczycy (wola)?
- Awapnia
- Bjodu
- Cżelaza
- Dfluoru
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: jodu – Jod jest składnikiem hormonów tarczycy.
Właściwości wody, np. duże ciepło właściwe, wynikają głównie z
- Aniepolarności cząsteczek
- Bwiązań peptydowych
- Cpolarności cząsteczek i wiązań wodorowych między nimi
- Dobecności jonów sodu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: polarności cząsteczek i wiązań wodorowych między nimi – Żeby ogrzać wodę, trzeba najpierw rozerwać część wiązań wodorowych.
Dlaczego pocenie się chłodzi organizm?
- Apot ma niższą temperaturę niż krew
- Bparująca woda pobiera dużo ciepła, bo ma duże ciepło parowania
- Cwoda ma największą gęstość w 4°C
- Dpot zawiera sole mineralne
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: parująca woda pobiera dużo ciepła, bo ma duże ciepło parowania – Odparowanie wody wymaga rozerwania wiązań wodorowych.
Dlaczego lipidy nie rozpuszczają się w wodzie?
- Azawierają azot
- Bsą cięższe od wody
- Csą jonami
- Dsą niepolarne (hydrofobowe)
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: są niepolarne (hydrofobowe) – Woda rozpuszcza związki polarne i jonowe.
Cały dział „Chemiczne podstawy życia”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.