1Woda – powtórka z liczbami
- Cząsteczka H₂O (dwa atomy wodoru H, jeden tlenu O) jest polarna, więc cząsteczki łączą się wiązaniami wodorowymi. Z tego wynikają wszystkie niezwykłe właściwości wody.
- Ciepło właściwe wody to ok. 4,18 J/(g·K): tyle dżuli (J) trzeba, by ogrzać 1 gram (g) wody o 1 kelwin (K), czyli o 1°C. Dlatego organizm i jezioro nagrzewają się i stygną powoli.
- Ciepło parowania to ok. 2,3 kJ/g: odparowanie 1 g potu zabiera z ciała ok. 2300 J.
- Związki hydrofilowe (polarne, jony) rozpuszczają się w wodzie, hydrofobowe (lipidy) – nie. Cząsteczki amfipatyczne, jak fosfolipidy, mają obie części, dlatego w wodzie tworzą dwuwarstwę.
- Woda jest substratem (hydroliza, fotoliza wody w fotosyntezie) i produktem reakcji (łańcuch oddechowy). W komórce roślinnej tworzy turgor – nacisk zawartości na ścianę.
Mylenie wiązań wodorowych między cząsteczkami wody z wiązaniami kowalencyjnymi O–H wewnątrz cząsteczki.
2Witaminy – rola i zaburzenia (dodatek)
| Witamina | Rola | Skutek niedoboru |
|---|---|---|
| A | barwnik wzrokowy (rodopsyna), stan nabłonków | kurza ślepota (słabe widzenie o zmroku) |
| D | wchłanianie wapnia i fosforu, mineralizacja kości | krzywica u dzieci, rozmiękanie kości u dorosłych |
| K | krzepnięcie krwi | krwawienia |
| C | synteza kolagenu, przeciwutleniacz | szkorbut (krwawienie dziąseł) |
| B₁ | koenzym w przemianach cukrów | choroba beri-beri |
| B₁₂ i kwas foliowy | wytwarzanie krwinek czerwonych | niedokrwistość |
- Hiperwitaminoza (nadmiar) dotyczy głównie A i D, bo gromadzą się w organizmie: nadmiar A uszkadza wątrobę i rozwijający się płód, nadmiar D zaburza gospodarkę wapniową.
Właściwości wody, np. duże ciepło właściwe, wynikają głównie z
Wiązania wodorowe trzeba rozerwać, by podnieść temperaturę.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Jony – rola i niedobory
| Jon | Rola | Niedobór lub nadmiar |
|---|---|---|
| Fe²⁺ (żelazo) | hem w hemoglobinie | niedobór: niedokrwistość – osłabienie, bladość |
| I⁻ (jod) | hormony tarczycy | niedobór: wole, u dzieci zaburzenia rozwoju |
| F⁻ (fluor) | twardość szkliwa | nadmiar: fluoroza – plamy na zębach |
| Ca²⁺ (wapń) | kości, krzepnięcie krwi, skurcz mięśni | niedobór: osteoporoza, skurcze mięśni |
| Na⁺, K⁺ (sód, potas) | impuls nerwowy, równowaga wodna | zaburzenia pracy serca i mięśni |
✎Ściąga: Woda, witaminy i sole mineralne – powtórka i dodatki
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Ciepło właściwe wody to ok. 4,18 J/(g·K): tyle dżuli (J) trzeba, by ogrzać 1 gram (g) wody o 1 kelwin (K), czyli o 1°C. Dlatego organizm i jezioro nagrzewają się i stygną powoli.
- Ciepło parowania to ok. 2,3 kJ/g: odparowanie 1 g potu zabiera z ciała ok. 2300 J.
- Hiperwitaminoza (nadmiar) dotyczy głównie A i D, bo gromadzą się w organizmie: nadmiar A uszkadza wątrobę i rozwijający się płód, nadmiar D zaburza gospodarkę wapniową.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Właściwości wody, np. duże ciepło właściwe, wynikają głównie z
- Awiązań peptydowych
- Bobecności jonów sodu
- Cpolarności cząsteczek i wiązań wodorowych między nimi
- Dmałej masy cząsteczki tlenu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: polarności cząsteczek i wiązań wodorowych między nimi – Wiązania wodorowe trzeba rozerwać, by podnieść temperaturę.
Chłodzenie organizmu przez pocenie się jest możliwe dzięki
- Aniepolarności wody
- Bniskiemu napięciu powierzchniowemu
- Cnajwiększej gęstości wody w 4°C
- Ddużemu ciepłu parowania wody
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: dużemu ciepłu parowania wody – Parująca woda odbiera dużo ciepła.
Niedobór witaminy C wywołuje
- Akurzą ślepotę
- Bkrzywicę
- Cszkorbut
- Dberi-beri
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: szkorbut – Witamina C jest potrzebna do syntezy kolagenu.
Krzywica u dzieci jest skutkiem niedoboru witaminy
- AK
- BA
- CB₁
- DD
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: D – Witamina D umożliwia wchłanianie wapnia.
Kurza ślepota to objaw niedoboru witaminy
- AC
- BE
- CA
- DD
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: A – Witamina A buduje barwnik wzrokowy.
Hiperwitaminoza dotyczy najczęściej witamin
- AC i kwasu foliowego
- BC i B₁
- CB₆ i B₁₂
- DA i D
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: A i D – Rozpuszczalne w tłuszczach gromadzą się w organizmie.
Nadmiar którego pierwiastka w dzieciństwie wywołuje fluorozę – plamy na szkliwie?
- Afluoru
- Bżelaza
- Cjodu
- Dwapnia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: fluoru – Fluor wzmacnia szkliwo, ale w nadmiarze je uszkadza.
Niedokrwistość może być skutkiem niedoboru
- Ażelaza
- Bwitaminy K
- Csodu
- Dfluoru
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: żelaza – Żelazo jest składnikiem hemoglobiny.
Cały dział „Chemiczne podstawy życia”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.