1Budowa i podział
- Węglowodany (cukry) zbudowane są z węgla C, wodoru H i tlenu O. Cukry proste mają wzór ogólny (CH₂O)ₙ, gdzie n – liczba atomów węgla (np. n = 6 daje C₆H₁₂O₆).
- Dwa cukry proste łączą się w dwucukier z odłączeniem wody (kondensacja): C₆H₁₂O₆ + C₆H₁₂O₆ → C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O. C₁₂H₂₂O₁₁ to wzór dwucukru, H₂O – woda. Hydroliza to rozkład z udziałem wody, czyli to samo w drugą stronę.
| Grupa | Przykłady | Występowanie i rola |
|---|---|---|
| monosacharydy (cukry proste) | heksozy C₆H₁₂O₆: glukoza, fruktoza, galaktoza; pentozy: ryboza C₅H₁₀O₅, deoksyryboza C₅H₁₀O₄ | glukoza – główne „paliwo” oddychania; fruktoza – owoce, miód; ryboza – RNA i ATP; deoksyryboza – DNA |
| disacharydy (dwucukry) | sacharoza = glukoza + fruktoza; laktoza = glukoza + galaktoza; maltoza = glukoza + glukoza | sacharoza – burak cukrowy, trzcina; laktoza – mleko; maltoza – kiełkujące ziarna (słód) |
| polisacharydy (wielocukry) | skrobia, glikogen, celuloza | zapas i budulec |
- Mono- i disacharydy są słodkie i dobrze rozpuszczają się w wodzie. Polisacharydy to długie łańcuchy: nie są słodkie i słabo rozpuszczają się w wodzie albo wcale.
2Polisacharydy – ta sama glukoza, trzy różne role
| Polisacharyd | Funkcja | Gdzie |
|---|---|---|
| skrobia (amyloza i amylopektyna) | zapasowa | rośliny – bulwy ziemniaka, ziarna zbóż |
| glikogen (silnie rozgałęziony) | zapasowa | zwierzęta i grzyby – wątroba, mięśnie |
| celuloza | budulcowa | ściany komórkowe roślin; dla człowieka błonnik (nie trawimy jej) |
Skrobia – zapas roślin; glikogen – zapas zwierząt i grzybów; celuloza – budulec ścian roślin
Ile cząsteczek wody odłącza się, gdy dwa cukry proste łączą się w dwucukier?
To kondensacja: C₆H₁₂O₆ + C₆H₁₂O₆ → C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Funkcje i wykrywanie
- Energetyczna: z 1 g węglowodanów organizm uzyskuje ok. 17 kJ (kilodżuli). Zapasowa: skrobia i glikogen są w razie potrzeby rozkładane do glukozy. Budulcowa: celuloza w ścianach roślin, pentozy w kwasach nukleinowych. Cukry na powierzchni błon (glikokaliks) pomagają komórkom się rozpoznawać.
- Wykrywanie skrobi: kropla płynu Lugola (jod w jodku potasu) zabarwia skrobię na granatowo. Próbę porównawczą robisz z wodą albo roztworem glukozy – one nie zmieniają barwy.
„Grzyby magazynują skrobię”
Grzyby, jak zwierzęta, gromadzą glikogen.
Mylenie laktozy z sacharozą: cukier mleczny to laktoza, a cukier z buraka – sacharoza.
✎Ściąga: Węglowodany
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Skrobia – zapas roślin; glikogen – zapas zwierząt i grzybów; celuloza – budulec ścian roślin
- Węglowodany (cukry) zbudowane są z węgla C, wodoru H i tlenu O. Cukry proste mają wzór ogólny (CH₂O)ₙ, gdzie n – liczba atomów węgla (np. n = 6 daje C₆H₁₂O₆).
- Energetyczna: z 1 g węglowodanów organizm uzyskuje ok. 17 kJ (kilodżuli). Zapasowa: skrobia i glikogen są w razie potrzeby rozkładane do glukozy. Budulcowa: celuloza w ścianach roślin, pentozy w kwasach nukleinowych. Cukry na powierzchni błon (glikokaliks) pomagają komórkom się rozpoznawać.
- Wykrywanie skrobi: kropla płynu Lugola (jod w jodku potasu) zabarwia skrobię na granatowo. Próbę porównawczą robisz z wodą albo roztworem glukozy – one nie zmieniają barwy.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Sacharoza zbudowana jest z
- Aglukozy i galaktozy
- Brybozy i glukozy
- Cdwóch cząsteczek glukozy
- Dglukozy i fruktozy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: glukozy i fruktozy – To cukier z buraka cukrowego i trzciny.
Laktoza to
- Apolisacharyd zapasowy roślin
- Bcukier owocowy
- Cpentoza wchodząca w skład RNA
- Dcukier mleczny zbudowany z glukozy i galaktozy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: cukier mleczny zbudowany z glukozy i galaktozy – Laktoza występuje w mleku ssaków.
Materiałem zapasowym grzybów jest
- Aceluloza
- Bsacharoza
- Cglikogen
- Dskrobia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: glikogen – Grzyby, jak zwierzęta, magazynują glikogen.
Który polisacharyd buduje ściany komórkowe roślin?
- Aglikogen
- Bceluloza
- Csacharoza
- Dskrobia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: celuloza – Skrobia jest zapasem, a celuloza budulcem.
Jak wykryć obecność skrobi w produkcie?
- Adodać wodę – skrobia się rozpuści
- Bogrzać produkt – skrobia zmieni się w glukozę
- Cdodać NaCl – wytrąci się osad
- Ddodać płyn Lugola – pojawi się granatowe zabarwienie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: dodać płyn Lugola – pojawi się granatowe zabarwienie – Jod ze skrobią daje granatowy kolor.
Ile cząsteczek wody odłącza się, gdy dwa cukry proste łączą się w dwucukier?
- A1
- B0
- C6
- D2
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 1 – To kondensacja: C₆H₁₂O₆ + C₆H₁₂O₆ → C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O.
Gdzie w organizmie człowieka gromadzony jest glikogen?
- Aw wątrobie i mięśniach
- Bw kościach
- Cw tkance tłuszczowej
- Dw skórze
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: w wątrobie i mięśniach – Wątroba uwalnia z niego glukozę do krwi.
Który zestaw zawiera wyłącznie monosacharydy?
- Aglukoza, fruktoza, ryboza
- Bmaltoza, laktoza, sacharoza
- Cglukoza, sacharoza, skrobia
- Dceluloza, glikogen, skrobia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: glukoza, fruktoza, ryboza – Monosacharydy to cukry proste.
Cały dział „Chemiczne podstawy życia”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.