ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Biologia · Chemiczne podstawy życiaklasa 1 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/1/biologia/witaminy-i-sole-mineralne/

Biologia · Chemiczne podstawy życia · kl. 1

Witaminy i sole mineralne

[Dodatek] Witaminy nie są paliwem dla organizmu. Pomagają prawidłowo prowadzić przemiany, a sole mineralne są potrzebne między innymi do budowy kości i działania nerwów. Ten temat wykracza poza minimum z podstawy programowej.

ok. 3 min czytania10 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Witaminy

Zapamiętaj

Witaminy – związki organiczne niezbędne w niewielkich ilościach do prawidłowego przebiegu procesów życiowych; nie są źródłem energii ani budulcem

  • Większość witamin trzeba dostarczać z pokarmem. Witamina D powstaje też w skórze pod wpływem promieniowania ultrafioletowego (UV), a bakterie jelitowe wytwarzają witaminę K i niektóre z grupy B.
  • Wiele witamin wchodzi w skład koenzymów (pomocników enzymów), dlatego odrobina witaminy wpływa na wiele reakcji. Prowitamina to związek, z którego organizm robi witaminę, np. β-karoten (beta-karoten) z marchwi daje witaminę A.

2Podział witamin

GrupaWitaminyCechy
rozpuszczalne w tłuszczachA, D, E, Kwchłaniane z tłuszczami; magazynowane w wątrobie i tkance tłuszczowej – możliwe przedawkowanie
rozpuszczalne w wodzieC, grupa B (np. B₁, B₆, B₁₂, kwas foliowy)nadmiar wydalany z moczem, trzeba je dostarczać codziennie; witamina C niszczeje w wysokiej temperaturze
Zapamiętaj

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E, K („ADEK”)

  • Źródła: marchew i wątroba – A, tłuste ryby i tran – D, oleje i orzechy – E, zielone liście – K, papryka, porzeczki i cytrusy – C, pełne ziarno, mięso i jaja – grupa B.
  • Role i niedobory: A – barwnik wzrokowy rodopsyna, D – wchłanianie wapnia (niedobór: krzywica), K – krzepnięcie krwi, C – synteza kolagenu (niedobór: szkorbut). Awitaminoza to brak witaminy, hipowitaminoza – niedobór, hiperwitaminoza – nadmiar (głównie A i D).
Uwaga na błąd

„Witaminy dostarczają energii”

Regulują przemiany, a paliwem są cukry, tłuszcze i białka.

Sprawdź, czy rozumiesz

Dlaczego łatwiej przedawkować witaminy A i D niż witaminę C?

3Sole mineralne

  • Sole mineralne to związki nieorganiczne. W płynach ustrojowych występują jako jony (cząstki z ładunkiem), np. NaCl (chlorek sodu) daje w wodzie jony Na⁺ i Cl⁻. W kościach i muszlach tworzą twarde struktury: CaCO₃ (węglan wapnia) buduje muszle i skorupki jaj, a fosforany wapnia – kości i zęby.
  • Sole pomagają utrzymać ilość wody i ciśnienie osmotyczne, uczestniczą w przewodzeniu impulsów nerwowych i skurczu mięśni, wpływają na pH i działanie enzymów.
  • Źródła: wapń – nabiał, potas – warzywa i owoce, sód i chlor – sól kuchenna.

✎Ściąga: Witaminy i sole mineralne

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Witaminy – związki organiczne niezbędne w niewielkich ilościach do prawidłowego przebiegu procesów życiowych; nie są źródłem energii ani budulcem
  • Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E, K („ADEK”)
  • Sole mineralne to związki nieorganiczne. W płynach ustrojowych występują jako jony (cząstki z ładunkiem), np. NaCl (chlorek sodu) daje w wodzie jony Na⁺ i Cl⁻. W kościach i muszlach tworzą twarde struktury: CaCO₃ (węglan wapnia) buduje muszle i skorupki jaj, a fosforany wapnia – kości i zęby.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Które witaminy rozpuszczają się w tłuszczach?

    1. AD, C, K, B₆
    2. BA, C, E, B₁₂
    3. CA, D, E, K
    4. DC, B₁, B₆, B₁₂
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: A, D, E, K – Zapamiętaj skrót ADEK.

  2. Która witamina powstaje w skórze pod wpływem promieni UV?

    1. AC
    2. BA
    3. CK
    4. DD
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: D – Dlatego latem łatwiej o jej odpowiedni poziom.

  3. Dlaczego łatwiej przedawkować witaminy A i D niż witaminę C?

    1. Anie występują w pożywieniu
    2. Bsą źródłem energii
    3. Csą magazynowane w organizmie, a nadmiar witaminy C wydala się z moczem
    4. Dsą rozpuszczalne w wodzie
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: są magazynowane w organizmie, a nadmiar witaminy C wydala się z moczem – Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach gromadzą się w wątrobie.

  4. β-karoten jest prowitaminą witaminy

    1. AA
    2. BD
    3. CK
    4. DC
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: A – Organizm przekształca go w witaminę A.

  5. Węglan wapnia buduje

    1. Ahemoglobinę
    2. Bmuszle mięczaków i skorupki jaj
    3. Cściany komórkowe roślin
    4. Dbłony komórkowe
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: muszle mięczaków i skorupki jaj – Kości kręgowców budują głównie fosforany wapnia.

  6. Witaminy pełnią w organizmie przede wszystkim funkcję

    1. Abudulcową błon
    2. Benergetyczną
    3. Cregulacyjną, często jako składniki koenzymów
    4. Dzapasową
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: regulacyjną, często jako składniki koenzymów – Nie są źródłem energii.

  7. Niedobór którego składnika diety prowadzi do szkorbutu?

    1. Awitaminy C
    2. Bsodu
    3. Cwitaminy K
    4. Dwitaminy D
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: witaminy C – Witamina C jest potrzebna do syntezy kolagenu; krzywicę powoduje niedobór witaminy D.

  8. W jakiej postaci sole mineralne występują w płynach ustrojowych?

    1. Ajonów
    2. Bpolimerów
    3. Ckropli tłuszczu
    4. Dkryształów
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: jonów – Np. Na⁺, K⁺, Cl⁻ w osoczu.

Cały dział „Chemiczne podstawy życia”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 10🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Biologia, klasa 1

Metody badawcze w biologiiOpracowanie wyników: tabela, wykres, średnia i medianaPoziomy organizacji życiaZnaczenie biologii i biotechnologiaŚrednia ważona, odchylenie standardowe i ocena źródełPierwiastki i związki chemiczne w organizmachBiałka – budowa i funkcjeWiązanie peptydowe i struktura przestrzenna białekEnzymy: swoistość, inhibicja i sprzężenie zwrotneWęglowodanyLipidyWiązania glikozydowe i estrowe, chityna i podział lipidówKwasy nukleinoweWoda, witaminy i sole mineralne – powtórka i dodatkiBudowa komórki prokariotycznej i eukariotycznejOrganelle, porównanie komórek i teoria endosymbiozyCytoszkielet i połączenia między komórkamiBłony biologiczne i transportBiałka transportujące, transport aktywny wtórny i tonoplastMetabolizm komórki: enzymy, ATP i oddychanieOddychanie tlenowe i fermentacje – etapyFotosynteza – faza zależna i niezależna od światłaGlikogenoliza, glukoneogeneza i inne źródła energii w komórceDoświadczenia i obserwacje: komórka i jej metabolizmCykl komórkowyReplikacja DNA – enzymy i przebiegMitozaMejozaWrzeciono podziałowe, mitoza a mejoza, rekombinacjaApoptoza i nowotworyRegulacja cyklu komórkowego, apoptoza i nowotworyAnaliza skamieniałości i obserwacje ewolucyjne