Ład międzywojenny i totalitaryzmy – powtórka do sprawdzianu

Ład wersalski – Wersal, Rapallo i Locarno

• Wersal ukarał Niemcy, ale nie dał trwałego bezpieczeństwa. Rapallo to zbliżenie Niemiec z ZSRS, Locarno to gwarancje na zachodzie bez gwarancji na wschodzie.
• Słabe strony ładu: poczucie krzywdy w Niemczech i chęć rewizji traktatu, nietrwałe sojusze oraz brak dwóch wielkich państw w systemie – USA (Senat odrzucił traktat) i ZSRS (izolowany po rewolucji). Pokój miała strzec Liga Narodów, ale bez nich i bez własnej armii była słaba.
• Rapallo (1922): Niemcy i Rosja sowiecka nawiązały stosunki i współpracę gospodarczą. Dwa państwa wykluczone z układu wersalskiego zbliżyły się do siebie.

Wielki kryzys i przemiany cywilizacyjne

• krach 1929 → bankructwa, bezrobocie, protekcjonizm → radykalizacja polityczna. W kulturze: film dźwiękowy, radio, jazz, Bauhaus, nauka (Einstein, Fleming).
• 24 października 1929 (czarny czwartek) runęły ceny akcji na giełdzie w Nowym Jorku. Inwestorzy tracili oszczędności, a banki upadały.
• Film dźwiękowy (od 1927), radio i jazz stworzyły kulturę masową. Rozwinęły się motoryzacja i lotnictwo.

Faszyzm we Włoszech i nazizm w Niemczech

• Mussolini (marsz na Rzym 1922) i Hitler (kanclerz 30 I 1933) rządzili jako wodzowie jednej partii, z propagandą i terrorem. Nazizm dodawał rasizm i antysemityzm.
• Wielki kryzys dał NSDAP miliony wyborców. W 1932 roku była największą partią w Reichstagu.
• 30 stycznia 1933 prezydent Hindenburg mianował Hitlera kanclerzem. Po pożarze Reichstagu (27 II 1933) wprowadzono stan wyjątkowy, a ustawa o pełnomocnictwach (23 III 1933) dała Hitlerowi prawo rządzenia dekretami.

ZSRS w latach 30. – terror i totalitaryzm

• Stalin to planowanie, kolektywizacja, głód, NKWD i Gułag, Wielki Terror 1937–1938. Totalitaryzm kontroluje całe życie, autorytaryzm tylko politykę.
• Industrializacja: szybka budowa fabryk kosztem życia ludzi. Kolektywizacja: chłopów przymusowo zapędzano do kołchozów, a bogatszych (tzw. kułaków) wywożono lub zabijano.
• NKWD (policja polityczna) aresztowała „wrogów ludu”. Więźniów wysyłano do obozów pracy przymusowej, czyli Gułagu.

Droga do II wojny światowej

• Wersal łamany krok po kroku (1933–1939) + appeasement (Monachium 1938) + pakt Ribbentrop–Mołotow (23 VIII 1939) = otwarta droga do ataku na Polskę.
• Ideologiczne: ekspansjonizm nazizmu i rasizm, ale też komunizm Stalina. Polityczne: rewizjonizm Niemiec i słabość Ligi Narodów. Gospodarcze: kryzys, który osłabił demokracje i zachęcił do radykalizmu, oraz walka o surowce.
• Appeasement to polityka ustępstw Wielkiej Brytanii i Francji wobec Hitlera. Chcieli uniknąć nowej wojny, bali się jej i liczyli, że Hitler się zatrzyma.

Traktaty z sojusznikami Niemiec i Liga Narodów (rozszerzenie)

• Saint-Germain (Austria), Trianon (Węgry), Neuilly (Bułgaria), Sèvres/Lozanna (Turcja). Liga Narodów była słaba, bo bez USA, bez armii i z zasadą jednomyślności.
• Saint-Germain (1919, Austria): rozpad Austro-Węgier, zakaz połączenia z Niemcami (Anschlussu), uznanie nowych państw.
• Trianon (1920, Węgry): Węgry straciły około dwóch trzecich terytorium, co stworzyło trwałą pretensję rewizjonistyczną.

Przyczyny Wielkiego kryzysu i metody walki z nim (rozszerzenie)

• kryzys wywołały nadprodukcja, spekulacja i zadłużenie. Odpowiedzią były New Deal (USA), interwencjonizm (Keynes) lub autarkia (Niemcy, Włochy).
• Nadprodukcja: fabryki i farmy produkowały więcej, niż ludzie mogli kupić (płace rosły wolniej niż produkcja).
• Spekulacja i kredyt: Amerykanie kupowali akcje na kredyt. Gdy ceny spadły, wszyscy chcieli sprzedawać, a kurs runął.

Niemcy w latach 20. i przemiany cywilizacyjne (rozszerzenie)

• Niemcy: hiperinflacja 1923, plan Dawesa 1924 i kredyty USA, Locarno 1925. Stabilizacja zależała od Amerykanów, więc kryzys 1929 uderzył w nią podwójnie. Lata 20.: auto, prąd, radio i kino.
• 1923: hiperinflacja. Niemcy nie płaciły reparacji, więc Francja i Belgia zajęły Zagłębie Ruhry. Rząd drukował pieniądze, a marka traciła wartość z godziny na godzinę. Oszczędności ludzi przepadły.
• 1924: plan Dawesa. Reparacje rozłożono na raty, a USA udzieliły Niemcom kredytów. Pieniądz ustabilizowała nowa waluta (rentenmarka 1923, potem reichsmarka 1924).

Kryzys demokracji, totalitaryzmy i państwa autorytarne (rozszerzenie)

• kryzys demokracji, kult wodza i ideologia to wspólne cechy totalitaryzmów. Autorytaryzm (Węgry, Portugalia, Japonia) ma silną władzę, ale bez totalnej kontroli i masowego terroru.
• Ideologia tłumaczyła świat jednym kluczem: w faszyzmie to naród i wódz, w nazizmie rasa, w komunizmie walka klas.
• Kult jednostki budowano propagandą, plakatami, paradami, hasłami i kontrolą młodzieży (Hitlerjugend, komsomoł).

Wielki Terror w ZSRS i operacja polska NKWD (rozszerzenie)

• operacja polska NKWD (VIII 1937–XI 1938) wg rozkazu nr 00485 pochłonęła ponad 100 tysięcy ofiar. To część Wielkiego Terroru, ale wymierzona w narodowość.
• 11 sierpnia 1937 roku NKWD wydało rozkaz nr 00485. Polecał on „likwidację polskiej dywersji”. Oskarżano Polaków o szpiegostwo i rzekomą organizację dywersyjną (POW).

Agresje lat 30., Liga Narodów i wojna domowa w Hiszpanii (rozszerzenie)

• Mandżuria (1931) i Etiopia (1935) pokazały bezsilność Ligi. W Hiszpanii (1936–1939) Franco wspierany przez Niemcy i Włochy pokonał republikę, której pomagał ZSRS.
• Mandżuria 1931: Japonia zajęła Mandżurię, czyli północno-wschodnie Chiny, i utworzyła marionetkowe państwo Mandżukuo. Liga potępiła agresję, więc Japonia po prostu z niej wyszła (1933).
• Etiopia 1935: Włochy Mussoliniego napadły na Etiopię i zajęły ją w 1936 roku. Liga nałożyła sankcje, ale słabe (bez ropy), a Wielka Brytania i Francja nie chciały zadzierać z Włochami.