Polacy pod zaborami – powtórka do sprawdzianu

Powstanie styczniowe 1863–1864

• branka (14/15 I 1863), wybuch (22 I 1863), wojna partyzancka, państwo podziemne, klęska 1864, represje i uwłaszczenie.
• Państwo podziemne tworzyło instytucje cywilne: administrację, skarbowość, sądy i pocztę, a nie tylko oddziały zbrojne.

Uwłaszczenie, rusyfikacja, germanizacja i autonomia galicyjska

• uwłaszczenie w trzech zaborach, rusyfikacja i germanizacja jako polityka wynarodowienia, autonomia Galicji jako wyjątek.
• Uwłaszczenie to zmiana chłopów z użytkowników ziemi w jej właścicieli i zniesienie pańszczyzny.
• Rusyfikacja (narzucanie języka i kultury rosyjskiej): rosyjski w szkole i urzędzie, Szkołę Główną w Warszawie zamieniono na rosyjski uniwersytet (1869), a Kościół unicki na Chełmszczyźnie zlikwidowano (1875).

Nowoczesne ruchy polityczne na ziemiach polskich

• PPS (Piłsudski, Daszyński), endecja (Dmowski, Korfanty) i ruch ludowy (Witos) mają różne programy, bazę społeczną i drogę do niepodległości.
• Socjalistyczny: PPS (1892) łączyła program socjalistyczny z dążeniem do niepodległości. Liderem był Józef Piłsudski. W Galicji działał Ignacy Daszyński. Inną drogę wybrała SDKPiL (Róża Luksemburg): stawiała na wspólną rewolucję z robotnikami Rosji i odrzucała walkę o niepodległość.
• Narodowy: Roman Dmowski stworzył Ligę Narodową (1893), potem Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (1897, endecja). W Myślach nowoczesnego Polaka (1903) opisał swoją wizję. Na Górnym Śląsku działał Wojciech Korfanty.

Rewolucja 1905–1907 w Królestwie Polskim

• Krwawa niedziela, Manifest październikowy, strajki i powstanie łódzkie, strajk szkolny i polskie szkoły prywatne.
• Strajk może mieć cele ekonomiczne (płace) albo polityczne. W Królestwie były oba: strajk generalny, demonstracje i powstanie łódzkie (czerwiec 1905).
• Strajk szkolny (od II 1905): uczniowie bojkotowali rosyjskie szkoły i żądali nauczania po polsku.

Pozytywizm, Młoda Polska i nauka polska

• pozytywizm to praca organiczna i praca u podstaw, Młoda Polska to nowe nurty w sztuce, a polscy uczeni dostarczali dowodów, że naród bez państwa nie jest bez kultury.
• Młoda Polska to epoka w kulturze ok. 1890–1918. Jej twórcy buntowali się przeciw pozytywistycznemu praktycyzmowi.
• Maria Skłodowska-Curie: Nobel z fizyki (1903) i z chemii (1911).

Powstanie styczniowe: ocena i Polacy na Syberii (rozszerzenie)

• znaczenie powstania to tradycja walki, udział chłopów i lekcja klęski; zesłańcy Czerski, Czekanowski i Dybowski zasłużyli się dla nauki.
• Chłopi: manifest Tymczasowego Rządu Narodowego (22 I 1863) ogłosił uwłaszczenie, czyli nadanie chłopom na własność uprawianej ziemi. Udział wsi w powstaniu rósł. Wielu chłopów jednak zachowało dystans, a carski ukaz uwłaszczeniowy z 1864 roku przechwycił tę sprawę.
• Tradycja walki: powstanie stało się ważnym punktem odniesienia dla pokoleń. Pamięć o nim kształtowała nowoczesną świadomość narodową, w której liczył się nie tylko stan szlachecki, ale cały naród.

Przemysł, nowe warstwy społeczne i polskość Górnego Śląska (rozszerzenie)

• przemysł (Łódź, Warszawa, Zagłębie Dąbrowskie, Górny Śląsk) tworzył burżuazję, inteligencję i robotników; na Górnym Śląsku polskość odradzały prasa, Miarka i Korfanty.
• Burżuazja: właściciele fabryk, bankierzy, kupcy.
• Inteligencja: wykształceni urzędnicy, nauczyciele, lekarze, prawnicy. Często wywodziła się ze zubożałej szlachty, a angażowała się w kulturę i pracę organiczną.

Programy ruchów politycznych i rewolucja 1905 w Rosji i Królestwie (rozszerzenie)

• w Rosji rewolucja dała wolności i Dumę, w Królestwie dodatkowo wymiar narodowy: polską szkołę i legalne organizacje.
• Przyczyny: w obu miejscach klęska w wojnie z Japonią, bieda i brak wolności politycznych. W Królestwie doszły prześladowania narodowe i rusyfikacja.
• Przebieg w Rosji: Krwawa niedziela (9/22 I 1905), strajki, rady robotnicze i bunt na pancerniku „Potiomkin”. W końcu Manifest październikowy i Duma Państwowa.

Program pozytywizmu, nurty w sztuce i kultura jako obrona tożsamości (rozszerzenie)

• pozytywizm to scjentyzm, utylitaryzm i praca organiczna; na przełomie wieków wchodzą impresjonizm, symbolizm i secesja; kultura chroniła tożsamość.
• Scjentyzm: wiara w naukę. Utylitaryzm: liczy się pożytek. Ewolucjonizm: wpływ Darwina. Organicyzm: społeczeństwo jak organizm, w którym każda część ma swoje zadanie.