Hydrosfera – powtórka do sprawdzianu

Wody na Ziemi i obieg wody w przyrodzie

• 97,5% wody to słone, a większość słodkiej jest w lodzie. Obieg duży łączy ocean z lądem, mały zamyka się nad jednym obszarem.
• Hydrosfera to wodna powłoka Ziemi: oceany i morza, wody powierzchniowe na lądach (rzeki, jeziora, bagna, zbiorniki sztuczne), wody podziemne, lód oraz para wodna w atmosferze.
• Jezioro to naturalny zbiornik wodny w zagłębieniu lądu, niepołączony bezpośrednio z morzem. Bagno to teren stale podmokły, porośnięty roślinnością. Wody podziemne wypełniają szczeliny i pory skał pod powierzchnią ziemi.

Oceany i morza

• 35‰ to średnia. Bałtyk ma ok. 7‰, Morze Czerwone ok. 40‰. Fale robi wiatr, tsunami – ruch dna.
• Ocean to największy zbiornik wody słonej. Wyróżnia się 5 oceanów: Spokojny (największy i najgłębszy), Atlantycki, Indyjski, Południowy i Arktyczny (najmniejszy). Ocean Południowy (wokół Antarktydy) zaproponowano w 2000 r. i nie wszędzie się go uznaje – część polskich opracowań podaje 4 oceany.
• Morze to część oceanu częściowo oddzielona lądem, wyspami lub progiem podwodnym.

Prądy morskie i pływy

• Ciepłe prądy – z niższych szerokości ku wyższym, zimne odwrotnie. Cyrkulacje: N zgodnie z zegarem, S przeciwnie. Pływy robią Księżyc i Słońce.
• Prądy morskie to stałe, poziome ruchy wody w oceanach. Napędzają je głównie stałe wiatry (pasaty i wiatry zachodnie) oraz różnice gęstości wody, a kierunek odchyla siła Coriolisa (na półkuli N w prawo, na S w lewo).
• Ciepłe prądy niosą wodę z niższych szerokości ku wyższym, a zimne – z wyższych ku niższym. O typie decyduje to, czy woda jest cieplejsza, czy zimniejsza od otaczających wód.

Rzeki: dorzecze, ustrój i praca rzeki

• Dorzecze ⊂ zlewisko. Dział wodny dzieli dorzecza. Q = S · v. Górny bieg – erozja wgłębna, dolny – akumulacja.
• Rzeka to naturalny ciek płynący w korycie. Źródło to miejsce, z którego wypływa, ujście – miejsce, w którym wpada do morza, jeziora lub innej rzeki. Ujście deltowe rozgałęzia się na ramiona (Wisła, Nil), a lejkowate (estuarium) rozszerza się jak lej (Tamiza).
• Dorzecze to obszar, z którego wody spływają do jednej rzeki głównej i jej dopływów (dorzecze Wisły). Zlewisko to obszar, z którego wody spływają do jednego morza lub oceanu (zlewisko Bałtyku obejmuje m.in. dorzecza Wisły i Odry). Dział wodny oddziela dorzecza i zlewiska, biegnie po najwyższych liniach terenu.

Lodowce i lądolody

• Śnieg → firn → lód. Akumulacja > ablacja – lodowiec rośnie. Lądolody: Antarktyda i Grenlandia. Poziom morza podnosi topnienie lodu z lądu.
• Lodowiec to masa lodu z nagromadzonego śniegu: śnieg → ziarnisty firn → lód lodowcowy (śnieg zagęszcza się pod ciężarem kolejnych warstw). Powstaje, gdy w bilansie wieloletnim akumulacja (przybywanie śniegu) przeważa nad ablacją (topnieniem i parowaniem).
• Granica wiecznego śniegu to wysokość, powyżej której w bilansie wieloletnim śniegu przybywa więcej, niż ubywa. Nie znaczy to, że śnieg nigdy tam nie topnieje. Leży najwyżej w strefie zwrotnikowej (ok. 5–6 km), a najniżej w polarnej (blisko poziomu morza).

Wody podziemne i ustroje rzek (rozszerzenie)

• Zaskórne → gruntowe → wgłębne → artezyjskie (naporowe). Źródło to wypływ wody podziemnej na powierzchnię.
• Źródło to naturalny wypływ wody podziemnej tam, gdzie warstwa wodonośna przecina powierzchnię terenu (u podnóża zbocza, na kontakcie skał przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych). Obecność wód zależy od przepuszczalności skał, budowy geologicznej, rzeźby i klimatu.
• Ustrój rzeczny opisujesz trzema rzeczami: skąd rzeka bierze wodę (zasilanie), kiedy ma wezbrania i niżówki oraz jak duże są przepływy.

Fale, upwelling i ENSO (rozszerzenie)

• Wiatr odpycha wodę od brzegu → zimna woda z głębi → plankton → ryby. El Niño wyłącza upwelling, La Niña go wzmacnia.
• Upwelling to wynoszenie zimnych, bogatych w składniki odżywcze (biogeny) wód głębinowych ku powierzchni. Wiatr wiejący wzdłuż brzegu (np. pasat przy Peru) wprawia w ruch wodę powierzchniową, a siła Coriolisa odchyla ją od lądu. W jej miejsce z głębi napływa zimna woda.
• ENSO (El Niño – Oscylacja Południowa) to nieregularne (co ok. 2–7 lat) zmiany temperatury wody i cyrkulacji powietrza w równikowej części Pacyfiku.

Jeziora: geneza i typy (rozszerzenie)

• Typ jeziora = pochodzenie misy. Polodowcowe – lodowiec, tektoniczne – ruchy skorupy, wulkaniczne – krater, krasowe – rozpuszczanie skał.
• Jezioro to naturalny śródlądowy zbiornik wodny w zagłębieniu terenu (misie jeziornej), bez bezpośredniego połączenia z morzem. O typie genetycznym decyduje to, jaki proces utworzył misę.
• Jezioro oligotroficzne jest ubogie w składniki odżywcze i przejrzyste. Eutroficzne jest bogate w składniki odżywcze i mętne. Eutrofizacja to nadmierne wzbogacanie wód w składniki odżywcze (nawozy, ścieki); jezioro stopniowo zarasta.