1Rodzaje wód podziemnych
- Woda opadowa wsiąka w skały przepuszczalne (piasek, żwir, spękany wapień) i zatrzymuje się na nieprzepuszczalnych (glina, ił). Górna granica wód gruntowych to zwierciadło wód.
| Rodzaj | Cecha |
|---|---|
| przypowierzchniowe (zaskórne) | płytko, w glebie, nad lokalną wkładką nieprzepuszczalną; łatwo je zanieczyścić |
| gruntowe | pierwszy stały poziom wodonośny, zasilany opadami; zwierciadło swobodne, wahające się z porami roku |
| wgłębne | głębiej, między warstwami nieprzepuszczalnymi; czystsze, odnawiają się powoli |
| artezyjskie | wgłębne wody naporowe w niecce; po nawierceniu wypływają same |
- Woda artezyjska wypływa sama, bo obszar zasilania warstwy wodonośnej leży wyżej niż otwór studni (jak w naczyniach połączonych). Przykład: Wielki Basen Artezyjski w Australii.
- Źródło to naturalny wypływ wody podziemnej tam, gdzie warstwa wodonośna przecina powierzchnię terenu (u podnóża zbocza, na kontakcie skał przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych). Obecność wód zależy od przepuszczalności skał, budowy geologicznej, rzeźby i klimatu.
2Znaczenie i zagrożenia
- Wody podziemne dają większość wody pitnej w Polsce. Wody mineralne (Krynica-Zdrój), lecznicze solanki (Ciechocinek) i termalne (Podhale) są podstawą uzdrowisk i geotermii.
- Zagrożenia: nadmierny pobór i odwadnianie kopalń tworzą lej depresji (obniżenie zwierciadła wokół ujęcia, np. przy kopalni Bełchatów), nad morzem zasysana jest słona woda; groźne są też zanieczyszczenia z rolnictwa i wysypisk.
Woda w studni artezyjskiej wypływa sama, ponieważ
Działa jak naczynia połączone.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Ustrój rzeki z wykresu
- Ustrój rzeczny opisujesz trzema rzeczami: skąd rzeka bierze wodę (zasilanie), kiedy ma wezbrania i niżówki oraz jak duże są przepływy.
- Przykład. Dane: wykres średnich przepływów miesięcznych, maksimum w kwietniu–maju, minimum we wrześniu. Wniosek: wezbranie wiosenne po roztopach, więc zasilanie śnieżne. Maksimum w lipcu–sierpniu u rzeki z lodowcem wskazuje ustrój lodowcowy, a wezbrania w porze deszczowej – deszczowy.
- Opisując rzekę najbliższą szkole, użyj danych IMGW: stany i przepływy, terminy wezbrań, rodzaj zasilania.
Zaskórne → gruntowe → wgłębne → artezyjskie (naporowe). Źródło to wypływ wody podziemnej na powierzchnię.
Mylenie wód artezyjskich z gruntowymi. Artezyjskie są wgłębne i naporowe, a gruntowe leżą w pierwszym poziomie wodonośnym i mają zwierciadło swobodne.
✎Ściąga: Wody podziemne i ustroje rzek
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Zaskórne → gruntowe → wgłębne → artezyjskie (naporowe). Źródło to wypływ wody podziemnej na powierzchnię.
- Źródło to naturalny wypływ wody podziemnej tam, gdzie warstwa wodonośna przecina powierzchnię terenu (u podnóża zbocza, na kontakcie skał przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych). Obecność wód zależy od przepuszczalności skał, budowy geologicznej, rzeźby i klimatu.
- Ustrój rzeczny opisujesz trzema rzeczami: skąd rzeka bierze wodę (zasilanie), kiedy ma wezbrania i niżówki oraz jak duże są przepływy.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Wody artezyjskie to
- Awody jezior
- Bwody przy powierzchni gleby
- Cwody z pierwszego poziomu wodonośnego
- Dwody wgłębne naporowe, które po nawierceniu wypływają same
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wody wgłębne naporowe, które po nawierceniu wypływają same – Są pod ciśnieniem między warstwami nieprzepuszczalnymi.
Wody gruntowe to
- Apierwszy stały poziom wodonośny zasilany opadami
- Bwody tylko mineralne
- Cwody głębokie, naporowe
- Dwody morskie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: pierwszy stały poziom wodonośny zasilany opadami – Leżą stosunkowo płytko i ich zwierciadło zależy od opadów.
Źródło powstaje, gdy
- Arzeka wysycha
- Bzwierciadło wód obniża się pod lejem depresji
- Cpada deszcz
- Dwarstwa wodonośna przecina powierzchnię terenu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: warstwa wodonośna przecina powierzchnię terenu – Woda wypływa na powierzchnię np. u podnóża stoku.
Woda w studni artezyjskiej wypływa sama, ponieważ
- Awarstwa wodonośna leży nad gliną bez przykrycia
- Bobszar zasilania warstwy wodonośnej leży wyżej niż otwór studni
- Cstudnia jest płytka
- Dwoda jest gorąca
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: obszar zasilania warstwy wodonośnej leży wyżej niż otwór studni – Działa jak naczynia połączone.
Lej depresji to
- Azagłębienie po lodowcu
- Bobniżenie zwierciadła wód podziemnych wokół miejsca poboru
- Cforma krasowa
- Dobszar bezodpływowy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: obniżenie zwierciadła wód podziemnych wokół miejsca poboru – Powstaje m.in. przy odwadnianiu kopalń odkrywkowych.
Maksimum przepływu w kwietniu–maju i minimum we wrześniu wskazuje ustrój
- Alodowcowy
- Bśnieżny
- Cdeszczowy z zimowymi deszczami
- Depizodyczny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: śnieżny – Wiosenne wezbranie to efekt roztopów.
Wody termalne Podhala wykorzystuje się głównie w
- Aprodukcji soli kamiennej
- Brybołówstwie morskim
- Cgeotermii i uzdrowiskach
- Dżegludze
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: geotermii i uzdrowiskach – To ciepłe wody wgłębne.
Obecność wód podziemnych zależy m.in. od
- Awysokości Słońca
- Bdługości doby
- Cprzepuszczalności skał i budowy geologicznej
- Dkoloru skał
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: przepuszczalności skał i budowy geologicznej – Znaczenie mają też rzeźba i klimat.
Cały dział „Hydrosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.