1Rzeka i jej dorzecze
- Rzeka to naturalny ciek płynący w korycie. Źródło to miejsce, z którego wypływa, ujście – miejsce, w którym wpada do morza, jeziora lub innej rzeki. Ujście deltowe rozgałęzia się na ramiona (Wisła, Nil), a lejkowate (estuarium) rozszerza się jak lej (Tamiza).
- Dorzecze to obszar, z którego wody spływają do jednej rzeki głównej i jej dopływów (dorzecze Wisły). Zlewisko to obszar, z którego wody spływają do jednego morza lub oceanu (zlewisko Bałtyku obejmuje m.in. dorzecza Wisły i Odry). Dział wodny oddziela dorzecza i zlewiska, biegnie po najwyższych liniach terenu.
- Obszar bezodpływowy nie ma odpływu do oceanu, np. Wołga uchodzi do bezodpływowego Morza Kaspijskiego.
2Ustrój rzeki
- Przepływ to objętość wody przepływającej przez przekrój koryta w ciągu sekundy. Wzór: Q = S · v, gdzie Q – przepływ [m³/s], S – pole przekroju koryta [m²], v – średnia prędkość wody [m/s].
- Przykład. Dane: S = 200 m², v = 1,5 m/s. Wzór: Q = S · v. Obliczenia: 200 · 1,5 = 300. Odpowiedź: Q = 300 m³/s.
- Ustrój (reżim) rzeczny to rytm zmian przepływu w roku, zależny od zasilania: śnieżny (wezbranie wiosną po roztopach, rzeki Syberii), deszczowy (wezbranie w porze największych opadów: Amazonka, a w Europie Zachodniej zimą Tamiza), lodowcowy (wezbranie latem, Rodan w górnym biegu) lub mieszany. Wisła i Odra mają ustrój śnieżno-deszczowy.
- Ze względu na stałość przepływu rzeki są stałe, okresowe (płyną w porze deszczowej) i epizodyczne (wadi, po rzadkich ulewach). Tranzytowe płyną przez obszar suchy, zasilane z wilgotnego (Nil). Sieć rzeczna jest gęsta w klimacie wilgotnym, a rzadka w suchym. Amazonka ma największy przepływ (średnio ok. 200 tys. m³/s) i dorzecze.
Dorzecze to obszar, z którego wody spływają
Zlewisko jest większe i obejmuje wiele dorzeczy.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Pomiary i praca rzeki
- Stan wody [cm] odczytuje się na wodowskazie. Po przekroczeniu stanu ostrzegawczego lub alarmowego IMGW wydaje ostrzeżenia. Powódź to zalanie terenu po wezbraniu rzeki.
- Rzeka żłobi (erozja), transportuje (unos, wleczenie, roztwór) i osadza (akumulacja). W górnym biegu przeważa erozja wgłębna (doliny V, przełomy), w środkowym erozja boczna i meandry, w dolnym akumulacja (starorzecza, delty).
Dorzecze ⊂ zlewisko. Dział wodny dzieli dorzecza. Q = S · v. Górny bieg – erozja wgłębna, dolny – akumulacja.
Pomylenie dorzecza ze zlewiskiem. Dorzecze dotyczy jednej rzeki, zlewisko – całego morza lub oceanu.
✎Ściąga: Rzeki: dorzecze, ustrój i praca rzeki
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Dorzecze ⊂ zlewisko. Dział wodny dzieli dorzecza. Q = S · v. Górny bieg – erozja wgłębna, dolny – akumulacja.
- Rzeka to naturalny ciek płynący w korycie. Źródło to miejsce, z którego wypływa, ujście – miejsce, w którym wpada do morza, jeziora lub innej rzeki. Ujście deltowe rozgałęzia się na ramiona (Wisła, Nil), a lejkowate (estuarium) rozszerza się jak lej (Tamiza).
- Dorzecze to obszar, z którego wody spływają do jednej rzeki głównej i jej dopływów (dorzecze Wisły). Zlewisko to obszar, z którego wody spływają do jednego morza lub oceanu (zlewisko Bałtyku obejmuje m.in. dorzecza Wisły i Odry). Dział wodny oddziela dorzecza i zlewiska, biegnie po najwyższych liniach terenu.
- Przepływ to objętość wody przepływającej przez przekrój koryta w ciągu sekundy. Wzór: Q = S · v, gdzie Q – przepływ [m³/s], S – pole przekroju koryta [m²], v – średnia prędkość wody [m/s].
- Ustrój (reżim) rzeczny to rytm zmian przepływu w roku, zależny od zasilania: śnieżny (wezbranie wiosną po roztopach, rzeki Syberii), deszczowy (wezbranie w porze największych opadów: Amazonka, a w Europie Zachodniej zimą Tamiza), lodowcowy (wezbranie latem, Rodan w górnym biegu) lub mieszany. Wisła i Odra mają ustrój śnieżno-deszczowy.
- Stan wody [cm] odczytuje się na wodowskazie. Po przekroczeniu stanu ostrzegawczego lub alarmowego IMGW wydaje ostrzeżenia. Powódź to zalanie terenu po wezbraniu rzeki.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Dorzecze to obszar, z którego wody spływają
- Ado jeziora
- Bdo jednego morza lub oceanu
- Ctylko podziemnie
- Ddo jednej rzeki głównej i jej dopływów
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: do jednej rzeki głównej i jej dopływów – Zlewisko jest większe i obejmuje wiele dorzeczy.
Dział wodny to
- Anajgłębsze miejsce koryta
- Bgranica między dorzeczami
- Cźródło rzeki
- Dujście rzeki
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: granica między dorzeczami – Biegnie po najwyższych liniach terenu.
Estuarium to ujście rzeki, które
- Anie dochodzi do morza
- Bkończy się w jeziorze
- Crozszerza się jak lej
- Drozgałęzia się na ramiona
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: rozszerza się jak lej – Rozgałęzione ujście to delta, np. Wisły.
Rzeka z maksimum przepływu w kwietniu i minimum we wrześniu ma ustrój
- Adeszczowy z zimowymi deszczami
- Bśnieżny
- Cepizodyczny
- Dlodowcowy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: śnieżny – Wiosenne wezbranie daje topnienie śniegu.
Wezbranie latem, gdy topnieje lód, cechuje ustrój
- Alodowcowy
- Bśnieżny
- Cepizodyczny
- Ddeszczowy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: lodowcowy – Przykładem jest Rodan w górnym biegu.
Rzeka przepływająca przez pustynię, ale zasilana z wilgotnych obszarów, to rzeka
- Atranzytowa
- Bepizodyczna
- Cdeltowa
- Dokresowa
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: tranzytowa – Przykład: Nil.
Pole przekroju koryta 200 m², prędkość wody 1,5 m/s. Przepływ wynosi
- A300 m³/s
- B3 m³/s
- C133 m³/s
- D201,5 m³/s
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 300 m³/s – Q = S · v = 200 · 1,5 = 300 m³/s.
Stan wody w rzece odczytuje się
- Az barometru
- Bw m³/s z mapy
- Cna sejsmografie
- Dna wodowskazie w centymetrach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: na wodowskazie w centymetrach – Przepływ w m³/s oblicza się dopiero z przekroju i prędkości wody.
Cały dział „Hydrosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.