ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Geografia · Hydrosferaklasa 1 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/1/geografia/fale-upwelling-i-enso/

Geografia · Hydrosfera · kl. 1 · zakres rozszerzony

Fale, upwelling i ENSO

Zobaczysz, co dzieje się w fali, skąd się bierze zimna woda przy brzegu Peru i dlaczego El Niño psuje połowy.

ok. 3 min czytania8 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Jak się ruszają fale

  • W fali na głębokiej wodzie cząsteczki wody krążą po orbitach kołowych, które maleją w głąb. Przemieszcza się energia w kierunku fali, a woda prawie zostaje w miejscu (jak spławik, który unosi się i opada).
  • Gdy głębokość spada poniżej połowy długości fali, orbity dotykają dna i spłaszczają się. Fala zwalnia, staje się wyższa i bardziej stroma, a na płyciźnie się załamuje (przybój). Spieniona woda wbiega na plażę i spływa z powrotem.
  • Przykład. Dane: długość fali L = 40 m. Wzór: głębokość graniczna = L przez 2. Obliczenia: 40 : 2 = 20. Odpowiedź: fala zaczyna odczuwać dno na głębokości mniejszej niż 20 m.

2Upwelling

  • Upwelling to wynoszenie zimnych, bogatych w składniki odżywcze (biogeny) wód głębinowych ku powierzchni. Wiatr wiejący wzdłuż brzegu (np. pasat przy Peru) wprawia w ruch wodę powierzchniową, a siła Coriolisa odchyla ją od lądu. W jej miejsce z głębi napływa zimna woda.
  • Występuje u zachodnich wybrzeży kontynentów: Peru i Chile, Namibii, Maroka, Kalifornii. Biogeny rozwijają plankton, więc są tam bogate łowiska (np. sardele u Peru).
zachód (ocean)wschód (ląd)ląd(wybrzeże)wiatrwzdłużbrzeguwoda powierzchniowa odpływa od brzeguzimna woda głębinowabogata w biogenydopływa w głębi i wypływa przy brzeguoceanplankton i ryby
Upwelling u wybrzeży Peru
Sprawdź, czy rozumiesz

W fali na głębokiej wodzie

3ENSO

  • ENSO (El Niño – Oscylacja Południowa) to nieregularne (co ok. 2–7 lat) zmiany temperatury wody i cyrkulacji powietrza w równikowej części Pacyfiku.
FazaCo się dziejeSkutki
El Niñopasaty słabną, ciepła woda z zachodu napływa ku Ameryce Płd., upwelling zanikaspadek połowów, ulewy i powodzie w Peru i Ekwadorze, susze w Indonezji i Australii
La Niñapasaty się wzmacniają, upwelling silniejszychłodniejszy wschodni Pacyfik, susze w Peru, ulewy w Indonezji i Australii
Zapamiętaj

Wiatr odpycha wodę od brzegu → zimna woda z głębi → plankton → ryby. El Niño wyłącza upwelling, La Niña go wzmacnia.

Uwaga na błąd

Pomylenie El Niño z La Niñą. El Niño to ocieplenie wschodniego Pacyfiku i zanik upwellingu, La Niña – ochłodzenie i silniejszy upwelling.

✎Ściąga: Fale, upwelling i ENSO

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Wiatr odpycha wodę od brzegu → zimna woda z głębi → plankton → ryby. El Niño wyłącza upwelling, La Niña go wzmacnia.
  • Upwelling to wynoszenie zimnych, bogatych w składniki odżywcze (biogeny) wód głębinowych ku powierzchni. Wiatr wiejący wzdłuż brzegu (np. pasat przy Peru) wprawia w ruch wodę powierzchniową, a siła Coriolisa odchyla ją od lądu. W jej miejsce z głębi napływa zimna woda.
  • ENSO (El Niño – Oscylacja Południowa) to nieregularne (co ok. 2–7 lat) zmiany temperatury wody i cyrkulacji powietrza w równikowej części Pacyfiku.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Upwelling to

    1. Afala tsunami
    2. Bwynoszenie zimnych, bogatych w składniki odżywcze wód głębinowych ku powierzchni
    3. Cciepły prąd powierzchniowy
    4. Dopadanie wody powierzchniowej w głąb
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: wynoszenie zimnych, bogatych w składniki odżywcze wód głębinowych ku powierzchni – Wiatr i siła Coriolisa odsuwają wodę od brzegu, a woda z głębi wypełnia lukę.

  2. Upwelling występuje m.in. u wybrzeży

    1. AIslandii
    2. BNorwegii
    3. CPeru
    4. DJaponii
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Peru – Także Namibii, Maroka i Kalifornii – przy zachodnich wybrzeżach kontynentów.

  3. Upwelling sprzyja rybołówstwu, bo

    1. Apowstają duże fale
    2. Bwoda jest ciepła
    3. Cskładniki odżywcze rozwijają plankton
    4. Dsą tam rafy koralowe
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: składniki odżywcze rozwijają plankton – Plankton jest pokarmem ryb.

  4. Podczas El Niño

    1. Apasaty słabną, a upwelling u Peru zanika
    2. Bupwelling się nasila
    3. Cwschodni Pacyfik się ochładza
    4. Dpasaty się wzmacniają
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: pasaty słabną, a upwelling u Peru zanika – Ciepła woda napływa ku Ameryce Płd.

  5. Skutkiem El Niño są

    1. Asusze w Peru
    2. Brekordowe połowy u Peru
    3. Culewy i powodzie w Peru i Ekwadorze
    4. Dulewy w Indonezji
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: ulewy i powodzie w Peru i Ekwadorze – W Indonezji i Australii panują wtedy susze.

  6. La Niña to

    1. Aglobalne ocieplenie klimatu
    2. Brodzaj fali
    3. Cwzmocnienie pasatów i upwellingu
    4. Docieplenie wschodniego Pacyfiku
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: wzmocnienie pasatów i upwellingu – Skutkiem jest chłodniejszy wschodni Pacyfik.

  7. Długość fali wynosi 60 m. Fala zaczyna odczuwać dno na głębokości mniejszej niż

    1. A30 m
    2. B60 m
    3. C15 m
    4. D120 m
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: 30 m – Głębokość graniczna to połowa długości fali: 60 : 2 = 30 m.

  8. W fali na głębokiej wodzie

    1. Aprzemieszcza się energia, a cząsteczki wody krążą po orbitach
    2. Borbity rosną w głąb
    3. Ccząsteczki poruszają się tylko poziomo
    4. Dwoda płynie razem z falą do brzegu
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: przemieszcza się energia, a cząsteczki wody krążą po orbitach – Spławik na fali unosi się i opada niemal w miejscu.

Cały dział „Hydrosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 8🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Geografia, klasa 1

Mapa, skala i rodzaje mapMapa topograficzna: poziomice, azymut, profilMetody przedstawiania zjawisk na mapachGIS, teledetekcja i ocena źródeł danychWszechświat, galaktyki i odległości kosmiczneUkład Słoneczny i Ziemia jako planetaKształt i rozmiary ZiemiRuch obrotowy Ziemi i jego skutkiRuch obiegowy Ziemi i pory rokuCzas na Ziemi: słoneczny, strefowy, UTC i linia zmiany datyCzas słoneczny, strefowy i urzędowy – obliczeniaWysokość górowania Słońca i szerokość geograficznaGeocentryzm, heliocentryzm i badania kosmosuFazy Księżyca, zaćmienia i pływyBadania geograficzne: metody ilościowe i jakościoweSkład i budowa atmosferyTemperatura powietrza i jej rozkład na ZiemiCiśnienie atmosferyczne, niże i wyżeRodzaje wiatrów i cyrkulacja atmosferyWilgotność powietrza i opady atmosferycznePogoda, klimat i strefy klimatyczneKlimatogram i obliczenia temperatury oraz opadówEfekt cieplarniany i zmiany klimatuMapa synoptyczna i obserwacje pogodyMasy powietrza i fronty atmosferycznePrzemiany adiabatyczne i wiatr fenowyRozpoznawanie klimatu i klimat własnego regionuWody na Ziemi i obieg wody w przyrodzieOceany i morzaPrądy morskie i pływyRzeki: dorzecze, ustrój i praca rzekiLodowce i lądolodyWody podziemne i ustroje rzekJeziora: geneza i typyBudowa wnętrza ZiemiMinerały i skałyTektonika płyt litosferyWulkanizm, trzęsienia ziemi i ruchy skorupyTypy wulkanówProcesy zewnętrzne kształtujące rzeźbęRzeźba terenu: formy i typyKras i ruchy masoweDzieje Ziemi: ery, okresy i orogenezyMapy geologiczne, profile i odkrywkiGleby: profil, czynniki i procesy glebotwórczeGłówne typy gleb i ich związek ze strefamiBiosfera: strefy roślinne i piętra w górachOchrona środowiska: wprowadzeniePrzydatność gleb do uprawPowtórka – geografia fizyczna