Litosfera – powtórka do sprawdzianu

Budowa wnętrza Ziemi

• Skorupa (cienka) → płaszcz (do ok. 2900 km) → jądro (zewnętrzne ciekłe, wewnętrzne stałe). Litosfera to nie to samo co skorupa.
• Litosfera to skorupa razem ze sztywną górną częścią płaszcza – zwykle ok. 100 km grubości (pod oceanami mniej, pod starymi kontynentami więcej). Leży na plastycznej astenosferze. Jest pocięta na sztywne płyty litosfery, które przesuwają się o kilka cm rocznie.

Minerały i skały

• Magmowe – z magmy, osadowe – z osadów, metamorficzne – przeobrażone bez przetopienia. Wapień + HCl = pienienie.
• Minerał to naturalny, jednorodny związek chemiczny lub pierwiastek, zwykle o budowie krystalicznej (np. kwarc SiO₂, kalcyt CaCO₃). Skała to naturalny zbiór jednego lub wielu minerałów.
• Plutonizm to przemieszczanie i krystalizacja magmy we wnętrzu skorupy. Tak powstają intruzje i skały głębinowe, np. granit.

Tektonika płyt litosfery

• Rozbieżne – grzbiety i ryfty, zbieżne – rowy, wulkany i góry, przesuwcze – trzęsienia. Wulkany i trzęsienia skupiają się na granicach płyt.
• Ryft to rów tektoniczny przy rozciąganiu skorupy: na kontynencie może z czasem rozerwać płytę, a w oceanie w ryfcie powstaje nowa skorupa.
• Gorąca plama to wulkanizm wewnątrz płyty nad wznoszącą się smugą gorącej materii z płaszcza (Hawaje, Yellowstone; Islandia leży nad gorącą plamą i na grzbiecie). Płyta przesuwa się nad plamą, więc powstaje łańcuch wysp coraz starszych z dala od plamy.

Wulkanizm, trzęsienia ziemi i ruchy skorupy

• Epicentrum jest na powierzchni, ognisko pod ziemią. Fałdowanie – góry fałdowe, uskoki – zręby i rowy. Magnituda +1 = ok. 32 razy więcej energii.
• Procesy endogeniczne zachodzą we wnętrzu Ziemi, a ich energią jest ciepło wnętrza. Budują wielkie formy rzeźby.
• Magma to stopiona skała pod powierzchnią, lawa to magma, która wydostała się na powierzchnię, a wulkan to forma terenu z lawy i materiałów piroklastycznych (popiołów, bomb). Plutonizm to krystalizacja magmy w skorupie (intruzje, skały głębinowe, np. granit Karkonoszy).

Typy wulkanów (rozszerzenie)

• Mało krzemionki = płynna lawa = tarcza lub szczelina, erupcja spokojna. Dużo krzemionki = lepka lawa = stożek, erupcja wybuchowa.
• Strefy subdukcji (granice zbieżne): stratowulkany. To Ognisty Pierścień Pacyfiku – Andy, Japonia, Kamczatka.
• Granice rozbieżne (grzbiety śródoceaniczne, ryfty): erupcje szczelinowe z lawą bazaltową. Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim.

Procesy zewnętrzne kształtujące rzeźbę

• Wietrzenie (w miejscu) → erozja → transport → akumulacja. Fizyczne – pustynie i góry, chemiczne – ciepło i wilgoć.
• Procesy egzogeniczne zachodzą na powierzchni Ziemi dzięki energii Słońca i grawitacji. Modelują rzeźbę: obniżają wypukłości i wypełniają zagłębienia.
• Erozja niszczy skały i usuwa zwietrzelinę: rzeka (erozja rzeczna), fale morskie (abrazja), wiatr (deflacja – wywiewanie, korazja – szlifowanie skał niesionym piaskiem) i lodowiec (egzaracja – żłobienie podłoża).

Rzeźba terenu: formy i typy

• Nizina 0–300 m n.p.m., wyżyna zwykle powyżej 300 m, góry – duże wysokości względne i strome stoki. Rzeźbę buduje wnętrze Ziemi, a modeluje powierzchnia.
• Rzeźba terenu to ogół form powierzchni Ziemi, które różnią się wysokością bezwzględną i względną, nachyleniem stoków i kształtem.
• Wysokość bezwzględna (n.p.m.) to wysokość nad poziomem morza, a wysokość względna to różnica wysokości między dwoma punktami, np. szczytem i dnem doliny. Przykład. Dane: szczyt 1450 m n.p.m., dno doliny 620 m n.p.m. Obliczenia: 1450 − 620 = 830. Odpowiedź: wysokość względna szczytu nad doliną to 830 m.

Kras i ruchy masowe (rozszerzenie)

• Kras = rozpuszczanie wapieni przez wodę z CO₂; wytrącanie węglanu wapnia buduje nacieki. Ruchy masowe = grawitacja + woda + brak roślin.
• Kras (krasowienie) to chemiczne rozpuszczanie skał węglanowych (wapieni, dolomitów), a także gipsu i soli, przez wodę z dwutlenkiem węgla: CaCO₃ + H₂O + CO₂ ⇌ Ca(HCO₃)₂. Symbole: CaCO₃ – węglan wapnia (wapień), H₂O – woda, CO₂ – dwutlenek węgla z powietrza i gleby, Ca(HCO₃)₂ – wodorowęglan wapnia, dobrze rozpuszczalny w wodzie.

Dzieje Ziemi: ery, okresy i orogenezy (rozszerzenie)

• Starsze warstwy leżą niżej. Po n półokresach zostaje (½)ⁿ początkowej ilości. Prekambr to ok. 88% historii Ziemi.
• Wiek względny mówi, co jest starsze, a co młodsze. Zasada superpozycji: w nienaruszonym układzie warstwy starsze leżą pod młodszymi. Skamieniałości przewodnie (organizmy szeroko rozprzestrzenione i żyjące krótko, np. trylobity, amonity) pozwalają porównywać warstwy w różnych miejscach.
• Wiek bezwzględny (w latach) dają metody izotopowe, oparte na rozpadzie promieniotwórczym. Półokres rozpadu to czas, po którym zostaje połowa jąder izotopu. ¹⁴C (ok. 5730 lat) – do ok. 50 tys. lat, uran–ołów – skały liczące miliardy lat.

Mapy geologiczne, profile i odkrywki (rozszerzenie)

• Odczyt profilu: 1) kolejność warstw (dół najstarszy), 2) co przecina co, 3) powierzchnie erozyjne. To, co przecina warstwy, jest młodsze od nich.
• Mapa geologiczna pokazuje kolorami wiek i rodzaj skał, a znakami struktury (fałdy, uskoki, upad warstw). Kluczem jest legenda: kolejność barw w legendzie odpowiada kolejności okresów, od najmłodszych u góry. W Polsce mapy geologiczne wydaje Państwowy Instytut Geologiczny (PIG-PIB).
• Przekrój geologiczny pokazuje te same warstwy w pionie, wzdłuż wybranej linii na mapie. Pozwala zobaczyć fałdy (siodła i niecki) oraz przesunięcia warstw na uskokach.