1Kras – chemia rozpuszczania
- Kras (krasowienie) to chemiczne rozpuszczanie skał węglanowych (wapieni, dolomitów), a także gipsu i soli, przez wodę z dwutlenkiem węgla: CaCO₃ + H₂O + CO₂ ⇌ Ca(HCO₃)₂. Symbole: CaCO₃ – węglan wapnia (wapień), H₂O – woda, CO₂ – dwutlenek węgla z powietrza i gleby, Ca(HCO₃)₂ – wodorowęglan wapnia, dobrze rozpuszczalny w wodzie.
- Reakcja jest odwracalna. W szczelinach woda z CO₂ rozpuszcza skałę (strzałka w prawo), a w jaskini CO₂ ucieka z kropli do powietrza i węglan wapnia znów się wytrąca (strzałka w lewo) – tak rosną nacieki.
2Formy krasowe
- Na powierzchni: żłobki i pola żłobków (lapiaz), leje krasowe (rozpuszczenie skały albo zapadnięcie stropu pustki), uwały (połączone leje), polja (rozległe, płaskodenne obniżenia), ponory (miejsca, w których rzeka znika pod ziemią) i wywierzyska (miejsca jej wypływu).
- Pod ziemią: szczeliny i jaskinie. Ze stropu zwisają stalaktyty, od dna rosną stalagmity, a gdy się połączą, powstaje stalagnat.
- Przykłady: Kras (Karst) na pograniczu Słowenii i Włoch, Jaskinia Mamucia w USA (najdłuższy znany system jaskiń świata), Jura Krakowsko-Częstochowska, Tatry Zachodnie (Jaskinia Wielka Śnieżna – najdłuższa i najgłębsza w Polsce), Jaskinia Raj koło Kielc.
Nacieki w jaskini powstają, gdy
Reakcja krasowa przebiega wtedy w lewo.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Ruchy masowe
- To przemieszczanie zwietrzeliny i skał w dół stoku pod wpływem grawitacji: powolne spełzywanie, osuwiska (zsuw po powierzchni poślizgu), obrywy (nagły spadek bloków skalnych), spływy błotne oraz lawiny śnieżne.
- Sprzyjają im: duże nachylenie stoku, nasycenie wodą po ulewach i roztopach, skały ilaste i fliszowe, brak roślinności, podcinanie stoków przez rzeki i drogi, wylesianie, obciążanie zbocza budynkami. W Polsce najwięcej osuwisk jest w Karpatach fliszowych.
- Zapobieganie: umacnianie stoków (roślinność, tarasowanie, mury oporowe), odwodnienie, zakaz zabudowy na terenach osuwiskowych. Uskoki i kras również ograniczają zagospodarowanie (ryzyko zapadlisk).
Kras = rozpuszczanie wapieni przez wodę z CO₂; wytrącanie węglanu wapnia buduje nacieki. Ruchy masowe = grawitacja + woda + brak roślin.
Pomylenie stalaktytu ze stalagmitem. Stalaktyt zwisa ze stropu, stalagmit rośnie z dna.
✎Ściąga: Kras i ruchy masowe
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Kras = rozpuszczanie wapieni przez wodę z CO₂; wytrącanie węglanu wapnia buduje nacieki. Ruchy masowe = grawitacja + woda + brak roślin.
- Kras (krasowienie) to chemiczne rozpuszczanie skał węglanowych (wapieni, dolomitów), a także gipsu i soli, przez wodę z dwutlenkiem węgla: CaCO₃ + H₂O + CO₂ ⇌ Ca(HCO₃)₂. Symbole: CaCO₃ – węglan wapnia (wapień), H₂O – woda, CO₂ – dwutlenek węgla z powietrza i gleby, Ca(HCO₃)₂ – wodorowęglan wapnia, dobrze rozpuszczalny w wodzie.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Kras to proces
- Achemicznego rozpuszczania skał węglanowych, gipsu i soli
- Btopnienia lodu
- Cosadzania piasku przez wiatr
- Dmechanicznego rozbijania skał przez mróz
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: chemicznego rozpuszczania skał węglanowych, gipsu i soli – Rozpuszcza je woda z CO₂.
Który związek powstaje, gdy woda z CO₂ działa na wapień?
- ACO₂
- BCaCO₃
- CCa(HCO₃)₂
- DH₂O
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Ca(HCO₃)₂ – Wodorowęglan wapnia jest dobrze rozpuszczalny w wodzie.
Nacieki w jaskini powstają, gdy
- Az kropli ucieka CO₂ i wytrąca się węglan wapnia
- Bwiatr nawiewa pył
- Cwoda pochłania więcej CO₂
- Dzamarza woda w szczelinach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: z kropli ucieka CO₂ i wytrąca się węglan wapnia – Reakcja krasowa przebiega wtedy w lewo.
Stalaktyt
- Azwisa ze stropu jaskini
- Brośnie od dna
- Cłączy strop z dnem
- Djest rodzajem lawy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: zwisa ze stropu jaskini – Stalagmit rośnie od dna, stalagnat łączy jedno z drugim.
Miejsce, w którym rzeka znika pod ziemią w obszarze krasowym, to
- Auwał
- Bponor
- Cpolje
- Dwywierzysko
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: ponor – Wywierzysko to miejsce, gdzie woda wypływa.
Obszarem krasowym jest
- APobrzeże Słowińskie
- BNizina Mazowiecka
- CJura Krakowsko-Częstochowska
- DPojezierze Mazurskie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Jura Krakowsko-Częstochowska – Budują ją wapienie jurajskie.
Najwięcej osuwisk w Polsce występuje w
- Ana Nizinie Mazowieckiej
- Bna Żuławach
- Cna Pojezierzu Pomorskim
- DKarpatach fliszowych
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Karpatach fliszowych – Sprzyjają im strome stoki, skały ilaste i obfite opady.
Zapobieganiu osuwiskom służy
- Awycinanie lasu
- Bumacnianie stoków roślinnością i odwodnienie
- Czabudowa górnej części zbocza
- Dpodcinanie zboczy pod drogi
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: umacnianie stoków roślinnością i odwodnienie – Pozostałe działania zwiększają ryzyko ruchów masowych.
Cały dział „Litosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.