Rzeźba terenu: formy i typy | Geografia, klasa 1 LO

ogarniam.edu.pl · Geografia · Litosferaklasa 1 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/1/geografia/rzezba-terenu-formy-i-typy/

Rzeźba terenu: formy i typy

Nauczysz się nazywać formy terenu, odróżniać niziny od wyżyn i gór oraz przypisywać rzeźbę do czynnika, który ją ukształtował.

1Co to jest rzeźba

Rzeźba terenu to ogół form powierzchni Ziemi, które różnią się wysokością bezwzględną i względną, nachyleniem stoków i kształtem.
Wysokość bezwzględna (n.p.m.) to wysokość nad poziomem morza, a wysokość względna to różnica wysokości między dwoma punktami, np. szczytem i dnem doliny. Przykład. Dane: szczyt 1450 m n.p.m., dno doliny 620 m n.p.m. Obliczenia: 1450 − 620 = 830. Odpowiedź: wysokość względna szczytu nad doliną to 830 m.
Formy wypukłe: góry, wzgórza, pagórki. Wklęsłe: doliny, kotliny, rowy. Równinne: równiny, płaskowyże.

2Wielkie formy

Forma	Cechy
depresja	poniżej poziomu morza, np. Morze Martwe (ponad 400 m p.p.m.), w Polsce Żuławy (ok. 2 m p.p.m.)
nizina	0–300 m n.p.m., małe różnice wysokości
wyżyna	zwykle powyżej 300 m n.p.m., powierzchnia płaska lub falista, małe wysokości względne
góry	duże wysokości względne (ponad 300 m) i strome stoki; niskie, średnie i wysokie

Pas po pasie: od morza do gór (przykład Polski)

O górach decyduje wysokość względna i nachylenie, a nie sama wysokość n.p.m.: Wyżyna Tybetańska leży ok. 4–5 km n.p.m., a jest wyżyną.

Sprawdź, czy rozumiesz

Wyżyna Tybetańska leży ok. 4–5 km n.p.m., a nazywamy ją wyżyną, bo

3Typy rzeźby

Glacjalna (lodowiec i lądolód: moreny, rynny), fluwialna (rzeka: doliny, delty), eoliczna (wiatr: wydmy), krasowa (rozpuszczanie skał: leje, jaskinie), wulkaniczna (stożki, kaldery), a także litoralna (morze: klify, mierzeje).

4Skąd się bierze rzeźba

Kształtują ją dwie grupy czynników: endogeniczne (z wnętrza Ziemi: ruchy płyt, fałdowanie, uskoki, wulkanizm) i egzogeniczne (z zewnątrz: wietrzenie, woda, wiatr, lód, morze). Endogeniczne budują wielkie formy, a egzogeniczne je niszczą i wyrównują.

Zapamiętaj

Nizina 0–300 m n.p.m., wyżyna zwykle powyżej 300 m, góry – duże wysokości względne i strome stoki. Rzeźbę buduje wnętrze Ziemi, a modeluje powierzchnia.

Uwaga na błąd

Uznawanie, że o górach decyduje tylko wysokość n.p.m. Liczy się wysokość względna i nachylenie stoków – wysoko położona równa powierzchnia jest wyżyną.

Sprawdź, czy rozumiesz

Czynnikiem egzogenicznym jest

✎Ściąga: Rzeźba terenu: formy i typy

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

Nizina 0–300 m n.p.m., wyżyna zwykle powyżej 300 m, góry – duże wysokości względne i strome stoki. Rzeźbę buduje wnętrze Ziemi, a modeluje powierzchnia.
Rzeźba terenu to ogół form powierzchni Ziemi, które różnią się wysokością bezwzględną i względną, nachyleniem stoków i kształtem.
Wysokość bezwzględna (n.p.m.) to wysokość nad poziomem morza, a wysokość względna to różnica wysokości między dwoma punktami, np. szczytem i dnem doliny. Przykład. Dane: szczyt 1450 m n.p.m., dno doliny 620 m n.p.m. Obliczenia: 1450 − 620 = 830. Odpowiedź: wysokość względna szczytu nad doliną to 830 m.
Glacjalna (lodowiec i lądolód: moreny, rynny), fluwialna (rzeka: doliny, delty), eoliczna (wiatr: wydmy), krasowa (rozpuszczanie skał: leje, jaskinie), wulkaniczna (stożki, kaldery), a także litoralna (morze: klify, mierzeje).

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

Formą wypukłą jest
1. Adolina
2. Brów tektoniczny
3. Ckotlina
4. Dwzgórze
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wzgórze – Dolina, kotlina i rów to formy wklęsłe.
Płaskowyż jest formą
1. Apolodowcową
2. Bwypukłą
3. Cwklęsłą
4. Drówninną
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: równinną – Ma płaską powierzchnię wyniesioną wysoko.
Nizina to obszar położony na wysokości
1. A300–500 m n.p.m.
2. B0–300 m n.p.m.
3. Cpowyżej 500 m n.p.m.
4. Dponiżej poziomu morza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 0–300 m n.p.m. – Obszar poniżej poziomu morza to depresja.
Szczyt ma 1450 m n.p.m., a dno doliny u jego stóp 620 m n.p.m. Wysokość względna szczytu nad doliną to
1. A620 m
2. B2070 m
3. C830 m
4. D1450 m
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 830 m – 1450 − 620 = 830 m.
Wyżyna Tybetańska leży ok. 4–5 km n.p.m., a nazywamy ją wyżyną, bo
1. Ajest depresją
2. Bnie ma tam skał
3. Cma małe wysokości względne i stosunkowo płaską powierzchnię
4. Dleży poniżej 300 m n.p.m.
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: ma małe wysokości względne i stosunkowo płaską powierzchnię – O górach decydują duże wysokości względne i strome stoki.
Rzeźba eoliczna powstaje dzięki działalności
1. Awiatru
2. Bmorza
3. Crzek
4. Dlodowców
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: wiatru – Fluwialna to rzeki, glacjalna – lodowce, litoralna – morze.
Czynnikiem endogenicznym jest
1. Awietrzenie mrozowe
2. Berozja rzeczna
3. Cwiatr
4. Dwulkanizm
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wulkanizm – Wulkanizm to proces z wnętrza Ziemi.
Czynnikiem egzogenicznym jest
1. Afałdowanie
2. Bruch płyt
3. Cdziałalność lodowca
4. Dtrzęsienie ziemi
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: działalność lodowca – Lodowiec działa na powierzchni Ziemi.

Cały dział „Litosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytań Fiszki · 8 🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Geografia, klasa 1

Mapa, skala i rodzaje map Mapa topograficzna: poziomice, azymut, profil Metody przedstawiania zjawisk na mapach GIS, teledetekcja i ocena źródeł danych Wszechświat, galaktyki i odległości kosmiczne Układ Słoneczny i Ziemia jako planeta Kształt i rozmiary Ziemi Ruch obrotowy Ziemi i jego skutki Ruch obiegowy Ziemi i pory roku Czas na Ziemi: słoneczny, strefowy, UTC i linia zmiany daty Czas słoneczny, strefowy i urzędowy – obliczenia Wysokość górowania Słońca i szerokość geograficzna Geocentryzm, heliocentryzm i badania kosmosu Fazy Księżyca, zaćmienia i pływy Badania geograficzne: metody ilościowe i jakościowe Skład i budowa atmosfery Temperatura powietrza i jej rozkład na Ziemi Ciśnienie atmosferyczne, niże i wyże Rodzaje wiatrów i cyrkulacja atmosfery Wilgotność powietrza i opady atmosferyczne Pogoda, klimat i strefy klimatyczne Klimatogram i obliczenia temperatury oraz opadów Efekt cieplarniany i zmiany klimatu Mapa synoptyczna i obserwacje pogody Masy powietrza i fronty atmosferyczne Przemiany adiabatyczne i wiatr fenowy Rozpoznawanie klimatu i klimat własnego regionu Wody na Ziemi i obieg wody w przyrodzie Oceany i morza Prądy morskie i pływy Rzeki: dorzecze, ustrój i praca rzeki Lodowce i lądolody Wody podziemne i ustroje rzek Fale, upwelling i ENSO Jeziora: geneza i typy Budowa wnętrza Ziemi Minerały i skały Tektonika płyt litosfery Wulkanizm, trzęsienia ziemi i ruchy skorupy Typy wulkanów Procesy zewnętrzne kształtujące rzeźbę Kras i ruchy masowe Dzieje Ziemi: ery, okresy i orogenezy Mapy geologiczne, profile i odkrywki Gleby: profil, czynniki i procesy glebotwórcze Główne typy gleb i ich związek ze strefami Biosfera: strefy roślinne i piętra w górach Ochrona środowiska: wprowadzenie Przydatność gleb do upraw Powtórka – geografia fizyczna