1Minerał a skała
- Minerał to naturalny, jednorodny związek chemiczny lub pierwiastek, zwykle o budowie krystalicznej (np. kwarc SiO₂, kalcyt CaCO₃). Skała to naturalny zbiór jednego lub wielu minerałów.
- Minerały skałotwórcze: kwarc, skalenie, miki, oliwiny, pirokseny, amfibole, kalcyt, dolomit. Granit składa się z kwarcu, skaleni i miki.
2Trzy grupy skał
| Grupa | Powstanie | Przykłady |
|---|---|---|
| magmowe głębinowe | magma krzepnie powoli w skorupie – duże kryształy | granit (Karkonosze, Strzegom) |
| magmowe wylewne | lawa krzepnie szybko na powierzchni – drobne kryształy | bazalt (Góra Świętej Anny) |
| osadowe okruchowe | osadzanie i zlepianie okruchów | piaskowiec, zlepieniec, less |
| osadowe chemiczne | wytrącanie z roztworu po odparowaniu wody | gips, sól kamienna (Wieliczka) |
| osadowe organogeniczne | z resztek organizmów | wapień, kreda, węgiel kamienny i brunatny |
| metamorficzne | przeobrażone wysoką temperaturą i ciśnieniem bez przetopienia | marmur (z wapienia), gnejs (z granitu), kwarcyt (z piaskowca) |
- Plutonizm to przemieszczanie i krystalizacja magmy we wnętrzu skorupy. Tak powstają intruzje i skały głębinowe, np. granit.
Skały metamorficzne powstają, gdy skała
Zmieniają się minerały i struktura, a skała pozostaje w stanie stałym.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Obieg skał
- Każda skała może zmienić się w inną: magmowe wietrzeją i dają osady, osady po zlepieniu stają się skałami osadowymi, głęboko pod ziemią przeobrażają się w metamorficzne, a po przetopieniu znów tworzą magmę.
4Skały w gospodarce i w terenie
- Granit i bazalt służą w budownictwie i drogownictwie, wapień do produkcji cementu i wapna, piasek kwarcowy do szkła, gips do zapraw, a węgiel w energetyce.
- Skałę rozpoznasz po barwie, twardości, wielkości ziaren (strukturze) i reakcji z kwasem solnym: wapień „burzy”, bo wydziela się CO₂.
Magmowe – z magmy, osadowe – z osadów, metamorficzne – przeobrażone bez przetopienia. Wapień + HCl = pienienie.
Przekonanie, że metamorfizm to przetopienie. Skała metamorficzna zmienia się w stanie stałym; gdy się stopi, powstaje magma.
Do produkcji cementu wykorzystuje się głównie
Piasek kwarcowy służy do produkcji szkła.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Minerały i skały
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Magmowe – z magmy, osadowe – z osadów, metamorficzne – przeobrażone bez przetopienia. Wapień + HCl = pienienie.
- Minerał to naturalny, jednorodny związek chemiczny lub pierwiastek, zwykle o budowie krystalicznej (np. kwarc SiO₂, kalcyt CaCO₃). Skała to naturalny zbiór jednego lub wielu minerałów.
- Plutonizm to przemieszczanie i krystalizacja magmy we wnętrzu skorupy. Tak powstają intruzje i skały głębinowe, np. granit.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Granit jest skałą
- Amagmową wylewną
- Bosadową okruchową
- Cmetamorficzną
- Dmagmową głębinową
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: magmową głębinową – Powstaje z powoli krzepnącej magmy w skorupie, więc ma duże kryształy.
Bazalt jest skałą
- Amagmową wylewną
- Bmagmową głębinową
- Cosadową
- Dmetamorficzną
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: magmową wylewną – Powstaje z szybko krzepnącej lawy.
Wapień jest skałą
- Amagmową
- Bosadową okruchową
- Cmetamorficzną
- Dosadową organogeniczną
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: osadową organogeniczną – Powstaje głównie ze szczątków organizmów, a z HCl się pieni.
Marmur powstaje z przeobrażenia
- Agranitu
- Bbazaltu
- Cwapienia
- Dpiaskowca
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: wapienia – Gnejs powstaje z granitu, a kwarcyt z piaskowca.
Gips i sól kamienna to skały osadowe
- Achemiczne
- Borganogeniczne
- Cokruchowe
- Dmetamorficzne
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: chemiczne – Wytrącają się z roztworu po odparowaniu wody.
Do produkcji cementu wykorzystuje się głównie
- Asól kamienną
- Bpiasek kwarcowy
- Cwapień
- Dgranit
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: wapień – Piasek kwarcowy służy do produkcji szkła.
Minerałem jest
- Agranit
- Bgnejs
- Cpiaskowiec
- Dkwarc
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: kwarc – Pozostałe to skały zbudowane z minerałów.
Skały metamorficzne powstają, gdy skała
- Azmienia się pod wpływem ciśnienia i temperatury bez przetopienia
- Bzostaje przetopiona w magmę
- Cjest rozpuszczana przez wodę
- Dulega wietrzeniu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: zmienia się pod wpływem ciśnienia i temperatury bez przetopienia – Zmieniają się minerały i struktura, a skała pozostaje w stanie stałym.
Cały dział „Litosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.