1Skąd ten pomysł
- Teoria tektoniki płyt mówi, że sztywne płyty litosfery przesuwają się po plastycznej astenosferze. Wywodzi się z hipotezy dryfu kontynentów Alfreda Wegenera (1912, superkontynent Pangea) i z odkrycia rozszerzania się dna oceanicznego (lata 60. XX w.).
- Dowody: dopasowanie linii brzegowych (Ameryka Płd. i Afryka), te same skamieniałości i skały na dalekich kontynentach, wiek skorupy oceanicznej rosnący w obie strony od grzbietów oraz rozmieszczenie wulkanów i trzęsień ziemi wzdłuż granic płyt.
2Co robią płyty na granicach
| Granica | Co się dzieje | Efekt i przykład |
|---|---|---|
| rozbieżna (dywergentna) | płyty oddalają się, magma tworzy nową skorupę | grzbiet śródoceaniczny (Grzbiet Śródatlantycki, Islandia), ryft kontynentalny (Wielki Rów Wschodnioafrykański) |
| zbieżna – subdukcja | cięższa płyta oceaniczna wsuwa się pod drugą | rów oceaniczny i wulkany: Andy, Japonia, Rów Mariański |
| zbieżna – kolizja | zderzają się dwie płyty kontynentalne | góry fałdowe: Himalaje, Alpy |
| przesuwcza (transformacyjna) | płyty przesuwają się poziomo wzdłuż siebie | silne trzęsienia ziemi: uskok San Andreas (Kalifornia) |
- Ryft to rów tektoniczny przy rozciąganiu skorupy: na kontynencie może z czasem rozerwać płytę, a w oceanie w ryfcie powstaje nowa skorupa.
- Przyczyny ruchu: wolne prądy konwekcyjne w płaszczu, ciągnięcie płyty przez jej zanurzającą się część i spychanie od grzbietów.
- Przykład. Dane: płyty oddalają się o v = 5 cm/rok przez t = 10 mln lat. Wzór: s = v · t. Obliczenia: 5 cm · 10 000 000 = 50 000 000 cm = 500 km. Odpowiedź: 500 km.
Dowodem rozszerzania się dna oceanu jest
Najmłodsze skały leżą przy grzbiecie, starsze coraz dalej od niego.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Gorące plamy i Ognisty Pierścień
- Gorąca plama to wulkanizm wewnątrz płyty nad wznoszącą się smugą gorącej materii z płaszcza (Hawaje, Yellowstone; Islandia leży nad gorącą plamą i na grzbiecie). Płyta przesuwa się nad plamą, więc powstaje łańcuch wysp coraz starszych z dala od plamy.
- Ognisty Pierścień Pacyfiku to strefa wokół Pacyfiku związana ze strefami subdukcji: ok. 75% czynnych wulkanów i ok. 90% trzęsień ziemi (Andy, Kordyliery, Kamczatka, Japonia, Filipiny, Nowa Zelandia).
Rozbieżne – grzbiety i ryfty, zbieżne – rowy, wulkany i góry, przesuwcze – trzęsienia. Wulkany i trzęsienia skupiają się na granicach płyt.
Przekonanie, że Wegener wyjaśnił, co porusza kontynenty. Mechanizm (prądy w płaszczu, rozrost dna) opisała dopiero teoria tektoniki płyt.
✎Ściąga: Tektonika płyt litosfery
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Rozbieżne – grzbiety i ryfty, zbieżne – rowy, wulkany i góry, przesuwcze – trzęsienia. Wulkany i trzęsienia skupiają się na granicach płyt.
- Ryft to rów tektoniczny przy rozciąganiu skorupy: na kontynencie może z czasem rozerwać płytę, a w oceanie w ryfcie powstaje nowa skorupa.
- Gorąca plama to wulkanizm wewnątrz płyty nad wznoszącą się smugą gorącej materii z płaszcza (Hawaje, Yellowstone; Islandia leży nad gorącą plamą i na grzbiecie). Płyta przesuwa się nad plamą, więc powstaje łańcuch wysp coraz starszych z dala od plamy.
- Ognisty Pierścień Pacyfiku to strefa wokół Pacyfiku związana ze strefami subdukcji: ok. 75% czynnych wulkanów i ok. 90% trzęsień ziemi (Andy, Kordyliery, Kamczatka, Japonia, Filipiny, Nowa Zelandia).
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Hipotezę dryfu kontynentów ogłosił w 1912 r.
- AIzaak Newton
- BKarol Darwin
- CMikołaj Kopernik
- DAlfred Wegener
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Alfred Wegener – Opisał superkontynent Pangeę.
Na granicy rozbieżnej płyt powstają
- Ałańcuchy fałdowe
- Bgrzbiety oceaniczne i ryfty
- Crowy oceaniczne
- Dłuki wysp wulkanicznych
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: grzbiety oceaniczne i ryfty – Płyty oddalają się, a magma wypełnia lukę.
Subdukcja to
- Aoddalanie się płyt
- Bprzesuwanie się płyt wzdłuż uskoku
- Czderzenie dwóch płyt kontynentalnych
- Dwsuwanie się jednej płyty pod drugą
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wsuwanie się jednej płyty pod drugą – Tworzy rowy oceaniczne i wulkany, np. Andy.
Himalaje powstały w wyniku
- Akolizji płyt kontynentalnych
- Bdziałania gorącej plamy
- Crozsuwania się płyt
- Dsubdukcji płyty pacyficznej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: kolizji płyt kontynentalnych – Płyta indyjska zderzyła się z euroazjatycką.
Uskok San Andreas w Kalifornii to przykład granicy
- Azbieżnej z subdukcją
- Bprzesuwczej
- Crozbieżnej
- Dkolizyjnej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: przesuwczej – Płyty pacyficzna i północnoamerykańska przesuwają się wzdłuż siebie.
Hawaje i Yellowstone to przykłady
- Agorących plam
- Bgranic zbieżnych
- Cstref subdukcji
- Dgranic rozbieżnych
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: gorących plam – To wulkanizm wewnątrz płyty nad smugą gorącej materii.
Płyty oddalają się z prędkością 5 cm/rok. Po 10 mln lat odległość wzrośnie o
- A5000 km
- B50 km
- C500 km
- D5 km
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 500 km – 5 cm · 10⁷ = 5 · 10⁷ cm = 500 km.
Dowodem rozszerzania się dna oceanu jest
- Awysokość Himalajów
- Bistnienie lądolodów
- Czasolenie oceanu
- Dwiek skorupy oceanicznej rosnący od grzbietu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wiek skorupy oceanicznej rosnący od grzbietu – Najmłodsze skały leżą przy grzbiecie, starsze coraz dalej od niego.
Cały dział „Litosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.