1Wszystko zależy od lawy
- Kluczowa jest krzemionka (SiO₂) w magmie. Mało krzemionki → lawa bazaltowa: bardzo gorąca (ok. 1100–1200°C) i płynna, gazy uchodzą spokojnie.
- Dużo krzemionki → lawa andezytowa lub ryolitowa: chłodniejsza i lepka, zatyka komin. Gazy nie mogą uciec, ciśnienie rośnie aż do wybuchu.
- Jak z napojem gazowanym: z rzadkiego płynu bąbelki uciekają same, gęsty po wstrząśnięciu wystrzeliwuje.
2Trzy typy wulkanów
| Typ | Budowa i lawa | Erupcja | Przykład |
|---|---|---|---|
| stożkowy (stratowulkan) | strome stoki, na przemian warstwy lawy i popiołu; lawa lepka | wybuchowa | Wezuwiusz, Fudżi, Etna |
| tarczowy | łagodne stoki i ogromna średnica; lawa bazaltowa | wylewna, spokojna | Mauna Loa (Hawaje) |
| szczelinowy | lawa wypływa wzdłuż długiej szczeliny i tworzy pokrywy bazaltowe | wylewna | Islandia (Laki, 1783) |
Lepka magma prowadzi do wybuchu, ponieważ
Lepka lawa jest chłodniejsza i zatyka komin.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Gdzie jaki wulkan
- Strefy subdukcji (granice zbieżne): stratowulkany. To Ognisty Pierścień Pacyfiku – Andy, Japonia, Kamczatka.
- Granice rozbieżne (grzbiety śródoceaniczne, ryfty): erupcje szczelinowe z lawą bazaltową. Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim.
- Gorące plamy wewnątrz płyty: wulkany tarczowe, np. Hawaje.
4Co wyrzuca wulkan i co po nim zostaje
- Produkty: lawa, materiały piroklastyczne (popioły, lapille, bomby wulkaniczne – bryły lawy zastygłe w locie) i gazy (głównie para wodna, CO₂, SO₂).
- Krater to lej na szczycie, przez który wydobywa się materiał. Kaldera to zapadlisko szerokie na kilometry: po wielkiej erupcji opróżniona komora magmowa nie utrzymuje stropu. Przykłady: Santoryn, Yellowstone.
- Zagrożenia wulkaniczne poznasz w klasie IV.
Mało krzemionki = płynna lawa = tarcza lub szczelina, erupcja spokojna. Dużo krzemionki = lepka lawa = stożek, erupcja wybuchowa.
Mylenie kaldery z kraterem. Krater ma zwykle setki metrów i leży na szczycie, a kaldera to zapadlisko na kilometry, w którym mieści się nawet jezioro albo miasto.
„Największy wulkan jest najgroźniejszy”
Mauna Loa jest olbrzymia, ale jej erupcje są wylewne. Groźne wybuchy mają mniejsze stratowulkany.
Bomby wulkaniczne to
Należą do materiałów piroklastycznych, razem z popiołami i lapillami.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Typy wulkanów
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Mało krzemionki = płynna lawa = tarcza lub szczelina, erupcja spokojna. Dużo krzemionki = lepka lawa = stożek, erupcja wybuchowa.
- Strefy subdukcji (granice zbieżne): stratowulkany. To Ognisty Pierścień Pacyfiku – Andy, Japonia, Kamczatka.
- Granice rozbieżne (grzbiety śródoceaniczne, ryfty): erupcje szczelinowe z lawą bazaltową. Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim.
- Gorące plamy wewnątrz płyty: wulkany tarczowe, np. Hawaje.
- Krater to lej na szczycie, przez który wydobywa się materiał. Kaldera to zapadlisko szerokie na kilometry: po wielkiej erupcji opróżniona komora magmowa nie utrzymuje stropu. Przykłady: Santoryn, Yellowstone.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Lawa bazaltowa jest
- Abogata w krzemionkę i lepka
- Btypowa tylko dla stratowulkanów
- Cuboga w krzemionkę i płynna
- Dchłodniejsza od andezytowej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: uboga w krzemionkę i płynna – Płynna lawa bazaltowa buduje wulkany tarczowe i pokrywy szczelinowe.
Erupcje wybuchowe są typowe dla wulkanów
- Aszczelinowych
- Btarczowych
- Cwszystkich w tym samym stopniu
- Dstożkowych (stratowulkanów)
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: stożkowych (stratowulkanów) – Lepka lawa zatyka komin i gazy rozsadzają wulkan.
Mauna Loa na Hawajach jest wulkanem
- Astożkowym
- Btarczowym
- Cszczelinowym
- Dwygasłym stratowulkanem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: tarczowym – Hawaje leżą nad gorącą plamą, a płynna lawa bazaltowa tworzy łagodne stoki.
Stratowulkany Andów i Japonii powstają głównie w strefach
- Agorących plam
- Bruchów epejrogenicznych
- Cgranic rozbieżnych
- Dsubdukcji
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: subdukcji – To Ognisty Pierścień Pacyfiku.
Erupcje szczelinowe na Islandii wiążą się z
- Akolizją dwóch kontynentów
- Bunoszeniem się Skandynawii
- Crozsuwaniem się płyt na Grzbiecie Śródatlantyckim
- Dsubdukcją płyty pacyficznej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: rozsuwaniem się płyt na Grzbiecie Śródatlantyckim – Na granicy rozbieżnej magma bazaltowa wypływa szczelinami.
Kaldera to
- Astrumień zastygłej lawy
- Brozległe zapadlisko po opróżnieniu komory magmowej
- Cchmura popiołu
- Dmały lej na szczycie wulkanu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: rozległe zapadlisko po opróżnieniu komory magmowej – Lej na szczycie to krater, a kaldera ma średnicę liczoną w kilometrach.
Bomby wulkaniczne to
- Agazy wulkaniczne
- Bgorące źródła
- Cskały głębinowe
- Dbryły lawy zastygłe w locie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: bryły lawy zastygłe w locie – Należą do materiałów piroklastycznych, razem z popiołami i lapillami.
Lepka magma prowadzi do wybuchu, ponieważ
- Aszybko wypływa szczeliną
- Bjest gorętsza od bazaltowej
- Cgazy nie mogą swobodnie uchodzić i rośnie ciśnienie
- Dzawiera mniej gazów
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: gazy nie mogą swobodnie uchodzić i rośnie ciśnienie – Lepka lawa jest chłodniejsza i zatyka komin.
Cały dział „Litosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.