1Wietrzenie: skała pęka na miejscu
- Procesy egzogeniczne zachodzą na powierzchni Ziemi dzięki energii Słońca i grawitacji. Modelują rzeźbę: obniżają wypukłości i wypełniają zagłębienia.
- Zaczynają od wietrzenia: rozpadu i rozkładu skał w miejscu, bez przemieszczania materiału. Powstaje zwietrzelina.
| Wietrzenie | Jak działa | Gdzie najsilniejsze |
|---|---|---|
| fizyczne | zmiany temperatury (insolacja), zamarzanie wody w szczelinach (mrozowe) | pustynie (insolacja), góry i obszary polarne (mróz) |
| chemiczne | rozpuszczanie, utlenianie, hydroliza | klimat gorący i wilgotny |
| biologiczne | korzenie roślin, porosty, organizmy | wszędzie, gdzie jest życie |
2Erozja, transport, akumulacja
- Erozja niszczy skały i usuwa zwietrzelinę: rzeka (erozja rzeczna), fale morskie (abrazja), wiatr (deflacja – wywiewanie, korazja – szlifowanie skał niesionym piaskiem) i lodowiec (egzaracja – żłobienie podłoża).
- Transport to przenoszenie materiału, a akumulacja to jego osadzanie, gdy czynnik słabnie (rzeka zwalnia, wiatr cichnie, lód topnieje).
Rozpad skał przez zamarzanie wody w szczelinach to wietrzenie
Zamarzająca woda zwiększa objętość o ok. 9% i rozsadza skałę.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Formy niszczące i budujące
| Czynnik | Formy niszczące | Formy budujące |
|---|---|---|
| rzeka | doliny V, przełomy | stożki napływowe, delty, terasy zalewowe |
| wiatr | grzyby skalne, niecki deflacyjne | wydmy, pokrywy lessowe |
| morze | klify | plaże, mierzeje |
| lodowiec i lądolód | doliny U, cyrki, rynny | moreny, sandry |
- Przykłady z Polski: ruchome wydmy i Mierzeja Łebska w Słowińskim Parku Narodowym, klif w Jastrzębiej Górze, Mierzeja Helska, moreny i rynny na pojezierzach, less na Wyżynie Lubelskiej.
Wietrzenie (w miejscu) → erozja → transport → akumulacja. Fizyczne – pustynie i góry, chemiczne – ciepło i wilgoć.
Mylenie wietrzenia z erozją. Wietrzenie nie przemieszcza materiału, erozja go usuwa.
✎Ściąga: Procesy zewnętrzne kształtujące rzeźbę
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Wietrzenie (w miejscu) → erozja → transport → akumulacja. Fizyczne – pustynie i góry, chemiczne – ciepło i wilgoć.
- Procesy egzogeniczne zachodzą na powierzchni Ziemi dzięki energii Słońca i grawitacji. Modelują rzeźbę: obniżają wypukłości i wypełniają zagłębienia.
- Erozja niszczy skały i usuwa zwietrzelinę: rzeka (erozja rzeczna), fale morskie (abrazja), wiatr (deflacja – wywiewanie, korazja – szlifowanie skał niesionym piaskiem) i lodowiec (egzaracja – żłobienie podłoża).
- Transport to przenoszenie materiału, a akumulacja to jego osadzanie, gdy czynnik słabnie (rzeka zwalnia, wiatr cichnie, lód topnieje).
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Wietrzenie to
- Arozpad i rozkład skał w miejscu zalegania
- Bruch płyt litosfery
- Cosadzanie okruchów
- Dprzenoszenie materiału przez rzekę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: rozpad i rozkład skał w miejscu zalegania – Nie obejmuje transportu materiału.
Rozpad skał przez zamarzanie wody w szczelinach to wietrzenie
- Akrasowe
- Bbiologiczne
- Cmrozowe (fizyczne)
- Dchemiczne
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: mrozowe (fizyczne) – Zamarzająca woda zwiększa objętość o ok. 9% i rozsadza skałę.
Najintensywniej wietrzenie chemiczne zachodzi w klimacie
- Agorącym i wilgotnym
- Bpolarnym
- Csuchym i chłodnym
- Dpustynnym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: gorącym i wilgotnym – Wilgoć i ciepło przyspieszają reakcje chemiczne.
Deflacja to
- Aszlifowanie skał piaskiem
- Bżłobienie podłoża przez lodowiec
- Cniszczenie brzegu przez fale
- Dwywiewanie luźnego materiału przez wiatr
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wywiewanie luźnego materiału przez wiatr – Szlifowanie skał to korazja, abrazja dotyczy morza, a egzaracja – lodowca.
Wydmy powstają w wyniku
- Adziałalności lodowca
- Babrazji
- Cerozji rzecznej
- Dakumulacji piasku przez wiatr
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: akumulacji piasku przez wiatr – Wiatr przenosi i osadza piasek.
Klif jest formą
- Aakumulacji lodowca
- Bakumulacji wiatru
- Cbudującej działalności morza
- Dniszczącej działalności morza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: niszczącej działalności morza – Plaża i mierzeja to formy budujące.
Moreny i sandry zostawił
- Awiatr
- Bmorze
- Crzeka górska
- Dlodowiec lub lądolód
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: lodowiec lub lądolód – Morena to materiał osadzony przez lód, a sander – przez wody z topniejącego lądolodu.
Akumulacja materiału zachodzi, gdy
- Aczynnik transportujący słabnie
- Bwiatr się wzmaga
- Crośnie prędkość rzeki
- Drośnie spadek terenu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: czynnik transportujący słabnie – Np. rzeka zwalnia przy ujściu i osadza deltę.
Cały dział „Litosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.