1Wiek skał
- Wiek względny mówi, co jest starsze, a co młodsze. Zasada superpozycji: w nienaruszonym układzie warstwy starsze leżą pod młodszymi. Skamieniałości przewodnie (organizmy szeroko rozprzestrzenione i żyjące krótko, np. trylobity, amonity) pozwalają porównywać warstwy w różnych miejscach.
- Wiek bezwzględny (w latach) dają metody izotopowe, oparte na rozpadzie promieniotwórczym. Półokres rozpadu to czas, po którym zostaje połowa jąder izotopu. ¹⁴C (ok. 5730 lat) – do ok. 50 tys. lat, uran–ołów – skały liczące miliardy lat.
- Przykład. Dane: w próbce zostało 25% ¹⁴C, półokres 5730 lat. Obliczenia: 25% = ¼ = (½)², czyli minęły 2 półokresy; 2 · 5730 = 11 460. Odpowiedź: ok. 11 460 lat.
2Skala geochronologiczna
- Ziemia ma ok. 4,54 mld lat. Prekambr trwał do ok. 539 mln lat temu (ok. 88% dziejów Ziemi). Potem są ery: paleozoik (539–252 mln lat temu), mezozoik (252–66) i kenozoik (od 66 mln lat temu).
| Era | Okresy (początek, mln lat temu, wg ICS) |
|---|---|
| paleozoik | kambr 539, ordowik 487, sylur 443, dewon 420, karbon 359, perm 299 |
| mezozoik | trias 252, jura 201, kreda 143 |
| kenozoik | paleogen 66, neogen 23, czwartorzęd 2,58 |
- Granica jura/kreda bywa w starszych podręcznikach podawana jako 145 mln lat.
Zasada superpozycji mówi, że
Dotyczy warstw nienaruszonych ruchami skorupy.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Ważne wydarzenia
- Pierwsze ślady życia: ok. 3,5 mld lat temu. Wzrost ilości tlenu w atmosferze: ok. 2,4 mld. Eksplozja kambryjska (pojawienie się wielu grup zwierząt): ok. 539 mln. Wielkie wymieranie permskie: ok. 252 mln. Wymieranie kredowe (koniec dinozaurów): 66 mln. Zlodowacenia: w czwartorzędzie.
- Orogenezy: kaledońska (ordowik–dewon, Góry Skandynawskie), hercyńska (dewon–perm, Sudety), alpejska (od kredy do dziś, Karpaty, Alpy, Himalaje). Węgiel kamienny na Śląsku pochodzi z karbonu.
Starsze warstwy leżą niżej. Po n półokresach zostaje (½)ⁿ początkowej ilości. Prekambr to ok. 88% historii Ziemi.
Uznanie, że zasada superpozycji działa zawsze. Fałdowanie lub nasunięcie mogą odwrócić kolejność warstw.
✎Ściąga: Dzieje Ziemi: ery, okresy i orogenezy
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Starsze warstwy leżą niżej. Po n półokresach zostaje (½)ⁿ początkowej ilości. Prekambr to ok. 88% historii Ziemi.
- Wiek względny mówi, co jest starsze, a co młodsze. Zasada superpozycji: w nienaruszonym układzie warstwy starsze leżą pod młodszymi. Skamieniałości przewodnie (organizmy szeroko rozprzestrzenione i żyjące krótko, np. trylobity, amonity) pozwalają porównywać warstwy w różnych miejscach.
- Wiek bezwzględny (w latach) dają metody izotopowe, oparte na rozpadzie promieniotwórczym. Półokres rozpadu to czas, po którym zostaje połowa jąder izotopu. ¹⁴C (ok. 5730 lat) – do ok. 50 tys. lat, uran–ołów – skały liczące miliardy lat.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Zasada superpozycji mówi, że
- Amłodsze warstwy leżą pod starszymi
- Bnajstarsze skały są zawsze na powierzchni
- Cw nienaruszonym układzie starsze warstwy leżą pod młodszymi
- Dwszystkie warstwy mają ten sam wiek
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: w nienaruszonym układzie starsze warstwy leżą pod młodszymi – Dotyczy warstw nienaruszonych ruchami skorupy.
Skamieniałość przewodnia to organizm
- Ażyjący tylko w jednym miejscu
- Bżyjący przez miliardy lat
- Cżyjący współcześnie
- Dszeroko rozprzestrzeniony i żyjący krótko
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: szeroko rozprzestrzeniony i żyjący krótko – Pozwala korelować warstwy w różnych miejscach.
W próbce zostało 25% ¹⁴C (półokres 5730 lat). Wiek próbki to ok.
- A11 460 lat
- B22 920 lat
- C5730 lat
- D2865 lat
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 11 460 lat – 25% to ¼, czyli dwa półokresy: 2 · 5730 = 11 460 lat.
Metodą ¹⁴C można datować próbki do ok.
- A4,5 mld lat
- B1 mln lat
- C50 tys. lat
- D100 lat
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 50 tys. lat – Dla miliardów lat stosuje się np. metodę uran–ołów.
Karbon, w którym powstał węgiel kamienny Śląska, należy do ery
- Akenozoicznej
- Bpaleozoicznej
- Cmezozoicznej
- Dprekambryjskiej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: paleozoicznej – Paleozoik obejmuje kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon i perm.
Jura i kreda to okresy
- Amezozoiku
- Bprekambru
- Cpaleozoiku
- Dkenozoiku
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: mezozoiku – Mezozoik tworzą trias, jura i kreda.
Wymieranie kredowe, w którym wyginęły dinozaury, było ok.
- A2,58 mln lat temu
- B539 mln lat temu
- C66 mln lat temu
- D252 mln lat temu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 66 mln lat temu – 252 mln lat temu nastąpiło wielkie wymieranie permskie.
Wiek Ziemi to ok.
- A4,54 mld lat
- B13,8 mld lat
- C539 mln lat
- D4,54 mln lat
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 4,54 mld lat – 13,8 mld lat to wiek Wszechświata.
Cały dział „Litosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.