punkt na powierzchni nad ogniskiem

miejsce w głębi, gdzie powstaje wstrząs

magma, która wydostała się na powierzchnię

wypiętrzony blok ograniczony uskokami

obniżony blok między uskokami

Skandynawia unosi się po ustąpieniu lądolodu. To przykład

ruchów epejrogenicznych (izostatycznych)

Wulkanizm, trzęsienia ziemi i ruchy skorupy

ogarniam.edu.pl · Geografia · Litosferaklasa 1 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/1/geografia/wulkanizm-trzesienia-ziemi-i-ruchy-skorupy/

Poznasz procesy z wnętrza Ziemi: wulkany, trzęsienia, fałdy, uskoki i powolne ruchy całych obszarów.

1Wulkanizm i plutonizm

Procesy endogeniczne zachodzą we wnętrzu Ziemi, a ich energią jest ciepło wnętrza. Budują wielkie formy rzeźby.
Magma to stopiona skała pod powierzchnią, lawa to magma, która wydostała się na powierzchnię, a wulkan to forma terenu z lawy i materiałów piroklastycznych (popiołów, bomb). Plutonizm to krystalizacja magmy w skorupie (intruzje, skały głębinowe, np. granit Karkonoszy).

2Trzęsienia ziemi

To gwałtowne drgania skorupy wywołane nagłym uwolnieniem energii, najczęściej przy przesunięciu skał wzdłuż uskoku. Ognisko (hipocentrum) to miejsce w głębi, gdzie powstaje wstrząs, a epicentrum – punkt na powierzchni nad ogniskiem.
Sejsmograf rejestruje fale: P (podłużne, najszybsze), S (poprzeczne) i powierzchniowe (najbardziej niszczące). Trzęsienia wywołują też tsunami, osuwiska i pożary.
Dodatek: magnituda (skala Richtera, dziś magnituda momentu Mw) mierzy energię. Wzrost o 1 to ok. 32 razy więcej energii. Przykład. Dane: M = 7 i M = 5. Obliczenia: różnica 2, więc 32 · 32 ≈ 1000. Odpowiedź: ok. 1000 razy więcej energii. Skala intensywności (Mercallego, I–XII) opisuje skutki w danym miejscu i maleje z odległością od epicentrum.

Sprawdź, czy rozumiesz

Skala Mercallego opisuje

3Ruchy skorupy

Ruchy górotwórcze (orogeniczne) tworzą góry. Warstwy skał wyginają się w fałdy (siodła i niecki) albo pękają wzdłuż uskoków: wypiętrzony blok to zrąb (Sudety to głównie góry zrębowe), obniżony – rów tektoniczny (Rów Górnego Renu).

Fałdy, zrąb i rów tektoniczny (przekroje schematyczne)

Orogenezy: kaledońska (ok. 500–400 mln lat temu, Góry Skandynawskie), hercyńska (waryscyjska) (ok. 400–250 mln lat temu, Sudety, Ural) i alpejska (od kredy do dziś: Alpy, Karpaty, Himalaje, Andy).
Ruchy epejrogeniczne to powolne wznoszenie lub obniżanie rozległych obszarów bez wyraźnej deformacji warstw. Skandynawia unosi się po ustąpieniu lądolodu – nad Zatoką Botnicką do ok. 1 cm rocznie (ruchy izostatyczne), a wybrzeża Holandii się obniżają.

Zapamiętaj

Epicentrum jest na powierzchni, ognisko pod ziemią. Fałdowanie – góry fałdowe, uskoki – zręby i rowy. Magnituda +1 = ok. 32 razy więcej energii.

Uwaga na błąd

Pomylenie ogniska z epicentrum. Epicentrum jest punktem na powierzchni nad ogniskiem.

✎Ściąga: Wulkanizm, trzęsienia ziemi i ruchy skorupy

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

Epicentrum jest na powierzchni, ognisko pod ziemią. Fałdowanie – góry fałdowe, uskoki – zręby i rowy. Magnituda +1 = ok. 32 razy więcej energii.
Procesy endogeniczne zachodzą we wnętrzu Ziemi, a ich energią jest ciepło wnętrza. Budują wielkie formy rzeźby.
Magma to stopiona skała pod powierzchnią, lawa to magma, która wydostała się na powierzchnię, a wulkan to forma terenu z lawy i materiałów piroklastycznych (popiołów, bomb). Plutonizm to krystalizacja magmy w skorupie (intruzje, skały głębinowe, np. granit Karkonoszy).
Ruchy górotwórcze (orogeniczne) tworzą góry. Warstwy skał wyginają się w fałdy (siodła i niecki) albo pękają wzdłuż uskoków: wypiętrzony blok to zrąb (Sudety to głównie góry zrębowe), obniżony – rów tektoniczny (Rów Górnego Renu).
Ruchy epejrogeniczne to powolne wznoszenie lub obniżanie rozległych obszarów bez wyraźnej deformacji warstw. Skandynawia unosi się po ustąpieniu lądolodu – nad Zatoką Botnicką do ok. 1 cm rocznie (ruchy izostatyczne), a wybrzeża Holandii się obniżają.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

Epicentrum to
1. Apunkt na powierzchni nad ogniskiem
2. Bnajwyższy punkt wulkanu
3. Crodzaj fali sejsmicznej
4. Dmiejsce w głębi, gdzie powstaje wstrząs
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: punkt na powierzchni nad ogniskiem – Ognisko (hipocentrum) leży w głębi.
Lawa to
1. Amagma, która wydostała się na powierzchnię
2. Bgaz wulkaniczny
3. Cpopiół wulkaniczny
4. Dstopiona skała pod ziemią
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: magma, która wydostała się na powierzchnię – Pod ziemią nazywamy ją magmą.
Trzęsienie o magnitudzie 7 w porównaniu z trzęsieniem o magnitudzie 5 wyzwala energię większą ok.
1. A1000 razy
2. B100 razy
3. C2 razy
4. D64 razy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 1000 razy – Każdy stopień to ok. 32 razy: 32 · 32 ≈ 1000.
Najbardziej niszczące są fale
1. Aradiowe
2. BP
3. Cpowierzchniowe
4. DS
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: powierzchniowe – P to najszybsze fale podłużne, a S poprzeczne.
Zrąb tektoniczny to
1. Awypiętrzony blok ograniczony uskokami
2. Bobniżony blok między uskokami
3. Ckrater wulkanu
4. Dwygięcie warstw w siodło
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: wypiętrzony blok ograniczony uskokami – Obniżony blok to rów tektoniczny.
Skandynawia unosi się po ustąpieniu lądolodu. To przykład
1. Asubdukcji
2. Borogenezy
3. Cplutonizmu
4. Druchów epejrogenicznych (izostatycznych)
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: ruchów epejrogenicznych (izostatycznych) – Wznosi się do ok. 1 cm rocznie.
Alpy, Karpaty i Himalaje powstały w orogenezie
1. Aprekambryjskiej
2. Bkaledońskiej
3. Calpejskiej
4. Dhercyńskiej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: alpejskiej – To najmłodsza z orogenez, trwa do dziś.
Skala Mercallego opisuje
1. Askutki wstrząsów w danym miejscu
2. Bprędkość fal P
3. Cenergię wyzwoloną w ognisku
4. Dgłębokość ogniska
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: skutki wstrząsów w danym miejscu – Energię opisuje magnituda; intensywność maleje z odległością od epicentrum.

Cały dział „Litosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytań Fiszki · 9 🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Geografia, klasa 1

Mapa, skala i rodzaje map Mapa topograficzna: poziomice, azymut, profil Metody przedstawiania zjawisk na mapach GIS, teledetekcja i ocena źródeł danych Wszechświat, galaktyki i odległości kosmiczne Układ Słoneczny i Ziemia jako planeta Kształt i rozmiary Ziemi Ruch obrotowy Ziemi i jego skutki Ruch obiegowy Ziemi i pory roku Czas na Ziemi: słoneczny, strefowy, UTC i linia zmiany daty Czas słoneczny, strefowy i urzędowy – obliczenia Wysokość górowania Słońca i szerokość geograficzna Geocentryzm, heliocentryzm i badania kosmosu Fazy Księżyca, zaćmienia i pływy Badania geograficzne: metody ilościowe i jakościowe Skład i budowa atmosfery Temperatura powietrza i jej rozkład na Ziemi Ciśnienie atmosferyczne, niże i wyże Rodzaje wiatrów i cyrkulacja atmosfery Wilgotność powietrza i opady atmosferyczne Pogoda, klimat i strefy klimatyczne Klimatogram i obliczenia temperatury oraz opadów Efekt cieplarniany i zmiany klimatu Mapa synoptyczna i obserwacje pogody Masy powietrza i fronty atmosferyczne Przemiany adiabatyczne i wiatr fenowy Rozpoznawanie klimatu i klimat własnego regionu Wody na Ziemi i obieg wody w przyrodzie Oceany i morza Prądy morskie i pływy Rzeki: dorzecze, ustrój i praca rzeki Lodowce i lądolody Wody podziemne i ustroje rzek Fale, upwelling i ENSO Jeziora: geneza i typy Budowa wnętrza Ziemi Minerały i skały Tektonika płyt litosfery Typy wulkanów Procesy zewnętrzne kształtujące rzeźbę Rzeźba terenu: formy i typy Kras i ruchy masowe Dzieje Ziemi: ery, okresy i orogenezy Mapy geologiczne, profile i odkrywki Gleby: profil, czynniki i procesy glebotwórcze Główne typy gleb i ich związek ze strefami Biosfera: strefy roślinne i piętra w górach Ochrona środowiska: wprowadzenie Przydatność gleb do upraw Powtórka – geografia fizyczna