Od czasów saskich do rozbiorów – powtórka do sprawdzianu

Czasy saskie i polityka sąsiadów

• czasy saskie to August II i III, wielka wojna północna, sejm niemy (1717) i wojna o sukcesję polską (1733–1735). Polska traciła suwerenność na rzecz Rosji, Prus i Austrii.
• August II Mocny (1697–1706 i 1709–1733) i August III (1733–1763) byli elektorami saskimi z dynastii Wettinów. Chcieli wzmocnić władzę i zbudować własne dziedziczne państwo, ale szlachta im na to nie pozwalała.
• Sejm niemy (1717): obrady odbyły się pod naciskiem Rosji w jeden dzień, bez dyskusji. Ograniczono armię do około 24 tysięcy żołnierzy. Ugodę zawarto za pośrednictwem cara Piotra I i Rosja odtąd uważała, że może mieszać się w sprawy Polski. Formalnym gwarantem ustroju Rzeczypospolitej Rosja została w 1768 roku.

Stanisław August i pierwszy rozbiór

• Stanisław August (od 1764), konfederacja barska (1768–1772) i pierwszy rozbiór (1772) jako wynik presji Rosji, Prus i Austrii oraz słabości wewnętrznej.
• Stanisław August Poniatowski został królem w 1764 roku (ostatnia wolna elekcja), z poparciem Rosji i rodu Czartoryskich.
• Rosja: Inflanty Polskie i część Białorusi. Prusy: Prusy Królewskie bez Gdańska i Torunia (Warmia, Pomorze Gdańskie) oraz okręg nadnotecki. Austria: południową Małopolskę i Ruś Czerwoną ze Lwowem (nazwane Galicją).

Sejm Wielki i Konstytucja 3 maja

• Sejm Wielki (1788–1792) uchwalił Konstytucję 3 maja 1791: suwerenność narodu, trójpodział władzy, koniec liberum veto i konfederacji. To pierwsza w Europie i druga na świecie (po amerykańskiej) nowoczesna konstytucja.

Targowica, insurekcja i upadek państwa

• Targowica (1792) → wojna w obronie konstytucji → II rozbiór (1793) → insurekcja kościuszkowska (1794) → III rozbiór (1795). Upadek miał przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne.
• Konfederacja targowicka (akt przygotowano w Petersburgu, ogłoszono z datą 14 V 1792) to związek magnatów (Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski) przeciw Konstytucji 3 maja, utworzony pod osłoną Rosji.
• Tadeusz Kościuszko ogłosił powstanie 24 marca 1794 roku w Krakowie i objął władzę jako naczelnik.

Kultura polskiego oświecenia – KEN i Biblioteka Załuskich

• KEN (1773) to pierwsze w Europie ministerstwo oświaty, a Biblioteka Załuskich to pierwsza publiczna biblioteka w Polsce. Oświecenie to szkoły (Konarski), literatura (Krasicki) i prasa (Monitor).
• Collegium Nobilium (1740, ks. Stanisław Konarski): nowoczesna szkoła dla szlachty, uczono praktycznie i patriotycznie.
• Szkoła Rycerska (1765): kształciła przyszłych oficerów i urzędników (Kościuszko).

Projekty naprawy państwa i konfederacja barska (rozszerzenie)

• projekty naprawy (Leszczyński, Konarski) nie zadziałały, konfederacja barska stała się obroną wiary i niepodległości, ale przegrała. Po 1772 roku państwo było zależne, a reformy trwały.
• Stanisław Leszczyński w Głosie wolnym wolność ubezpieczającym (wydanym w 1749 roku) proponował wzmocnienie władzy królewskiej i armii.
• Stanisław Konarski w dziele O skutecznym rad sposobie (1760–1763) postulował zastąpienie liberum veto głosowaniem większością i uporządkowanie urzędów.

Konstytucja 3 maja a konstytucje USA i Francji (rozszerzenie)

• konstytucje USA, Francji i Polski łączyły suwerenność narodu i trójpodział władzy. USA to republika, Francja i Polska to monarchie konstytucyjne, a polska zachowała pańszczyznę.
• Podobieństwa: zasada trójpodziału władzy, pisana konstytucja jako najwyższe prawo, rządy prawa.
• Różnice: USA to republika, a Francja i Polska zachowały monarchię. W USA i Francji obywatele (w ograniczonym zakresie) wybierali władze. W Polsce pełnię praw politycznych miała szlachta posiadająca ziemię, a miasta królewskie wysyłały do sejmu plenipotentów, którzy zabierali głos w sprawach miast i handlu.

Wojna 1792, Kościuszko i przyczyny upadku (rozszerzenie)

• wojna 1792 (Zieleńce, Dubienka) skończyła się przystąpieniem króla do Targowicy. Kościuszko to pierwszy nowożytny bohater narodowy (naczelnik, kosynierzy, uniwersał połaniecki). Upadek miał przyczyny wewnętrzne i zewnętrzne.
• Wewnętrzne: anarchia, liberum veto, wpływy magnatów, spóźnione i niedokończone reformy, brak silnego wojska.
• Zewnętrzne: ekspansja Rosji, Prus i Austrii, wojny w Europie (rewolucja francuska odwracała uwagę), brak sojuszników.

Stanisław August jako mecenas i polskie oświecenie w Europie (rozszerzenie)

• Stanisław August to mecenas (obiady czwartkowe, Łazienki, Bacciarelli, Bellotto). Polskie oświecenie czerpało z myśli europejskiej (Wolter, Monteskiusz, Rousseau) i pozwoliło stworzyć Konstytucję 3 maja.
• Obiady czwartkowe (od 1770): spotkania króla z pisarzami, artystami, uczonymi, na których rozmawiano o nauce, literaturze i polityce.
• Łazienki Królewskie (architekci Dominik Merlini, Jan Chrystian Kamsetzer): pałac na wodzie i park, symbol klasycyzmu stanisławowskiego.