Planeta Ziemia – powtórka do sprawdzianu

Atmosfera i efekt cieplarniany

• Bez naturalnego efektu cieplarnianego średnia temperatura przy powierzchni Ziemi wynosiłaby ok. −⁠18 °C zamiast ok. +15 °C.
• Atmosfera to warstwa powietrza otaczająca Ziemię. Im wyżej, tym powietrze jest rzadsze.
• Troposfera – najniższa warstwa (do ok. 8–18 km, najgrubsza nad równikiem). Jest w niej prawie cała para wodna, powstają chmury, opady i wiatr, czyli pogoda.

Konwekcja

• Ciepłe unosi się, zimne opada – tak w skrócie działa konwekcja.
• Konwekcja to przenoszenie ciepła przez ruch ogrzanej cieczy lub gazu.
• Bryza morska (w dzień): ląd nagrzewa się szybciej niż woda, więc wiatr wieje znad morza na ląd. Bryza lądowa (w nocy): ląd szybciej stygnie, wiatr wieje nad morze.

Nacisk i ciśnienie

• Ten sam nacisk na mniejszej powierzchni daje większe ciśnienie, a na większej – mniejsze.
• Nacisk to siła, z jaką ciało działa na podłoże, np. nasz ciężar działający na podłogę.
• Ciśnienie mówi, jaki nacisk przypada na każdy kawałek powierzchni: to nacisk podzielony przez powierzchnię.

Elektryzowanie ciał i burze

• Ładunki jednoimienne (+ i + albo − i −⁠) się odpychają, a różnoimienne (+ i −⁠) się przyciągają.
• Odległość burzy: policz sekundy między błyskiem a grzmotem i podziel przez 3 – wynik to odległość w kilometrach (dźwięk biegnie ok. 340 m/s).
• Elektryzowanie przez pocieranie: balonik potarty o włosy przyciąga je, potarty grzebień przyciąga skrawki papieru, a przy zdejmowaniu swetra widać iskry.

Płyty litosfery, wulkany i trzęsienia ziemi

• Polska leży z dala od granic płyt – nie ma czynnych wulkanów, a słabe wstrząsy wywołuje głównie górnictwo.
• Litosfera – sztywna skalna powłoka (skorupa i górna część płaszcza) – jest pęknięta na płyty litosfery.
• Kierunki ruchu płyt: na Islandii płyta północnoamerykańska oddala się na zachód, a eurazjatycka na wschód. W Afryce Wschodniej płyta afrykańska rozrywa się na dwie części, które się od siebie oddalają. Pod Japonię od wschodu wsuwa się płyta pacyficzna. Płyta indyjska przesuwa się na północ i napiera na eurazjatycką.

Strefy krajobrazowe: od lasów równikowych do pustyń

• Im bliżej równika, tym cieplej, a o tym, czy rośnie las, sawanna czy pustynia, decyduje głównie ilość opadów.
• Strefa krajobrazowa to duży obszar o podobnym klimacie, roślinności, glebach i świecie zwierząt.
• Sukulenty (np. kaktusy w Ameryce) magazynują wodę w łodygach lub liściach; inne rośliny mają bardzo długie korzenie.

Strefy krajobrazowe: od stepów do lodowych pustyń

• Pingwiny żyją na półkuli południowej (np. Antarktyda), a niedźwiedzie polarne – w Arktyce. W naturze się nie spotykają.
• Strefa śródziemnomorska (np. Włochy, Grecja, Hiszpania): lato gorące i suche, zima łagodna i deszczowa.
• Step to bezdrzewna, trawiasta równina z suchym latem i mroźną zimą. Ma żyzne czarnoziemy, dlatego stepy Ukrainy i Kazachstanu to głównie pola zbóż – „spichlerz” świata.

Dno oceaniczne i życie w głębinach

• W głębinach jest ciemno, zimno, panuje ogromne ciśnienie i brakuje pokarmu.
• Szelf – płytkie dno przy lądzie, do ok. 200 m głębokości. Jest tu dużo światła i życia; łowi się ryby i wydobywa ropę. Cały Bałtyk leży na szelfie.
• Stok kontynentalny – stromy spadek dna od krawędzi szelfu w głąb oceanu.

Wybrzeża i ich ochrona

• Na plaży chodź wyznaczonymi przejściami i nie depcz wydm – ich roślinność chroni ląd przed morzem.
• Fale powstają głównie pod wpływem wiatru – im silniejszy i dłużej wiejący wiatr, tym wyższe fale. Najwięcej zmieniają podczas sztormów.
• Klif to stromy brzeg, który fale podmywają u podstawy. Górna część traci podparcie i się osuwa, a brzeg cofa się w głąb lądu.

Zasoby wodne Polski, powodzie i susze

• Podczas powodzi słuchaj komunikatów służb, ewakuuj się, gdy każą, i nie wchodź do wody – nurt przewraca, a woda bywa skażona. Numer alarmowy: 112.
• Nadwyżka: góry (Karpaty, Sudety) i Pomorze – dużo opadów.
• Niedobór: Wielkopolska, Kujawy, Mazowsze – mało opadów (ok. 500 mm na rok, mniej niż średnio w Polsce) i silne parowanie. Tu najczęściej występują susze.

Klimat a turystyka

• Nad Morzem Śródziemnym lato jest gorące i suche, a nad Bałtykiem chłodne i to latem pada najwięcej.
• Pogoda to stan atmosfery w danym miejscu i krótkim czasie, np. dziś lub jutro.
• Klimat to typowe, średnie warunki pogodowe z wielu lat (co najmniej 30).