1Wnętrze Ziemi i płyty litosfery
- Ziemia ma budowę warstwową: skorupa ziemska (cienka, skalna), płaszcz (gorący, częściowo plastyczny) i jądro (w środku, najgorętsze).
- Litosfera – sztywna skalna powłoka (skorupa i górna część płaszcza) – jest pęknięta na płyty litosfery.
- Płyty przesuwają się po plastycznym płaszczu o kilka centymetrów na rok – mniej więcej tyle, ile rosną paznokcie.
2Granice płyt
| granica | co się dzieje | przykład |
|---|---|---|
| rozsuwanie | płyty się oddalają, szczelinami wypływa magma | Islandia (Grzbiet Śródatlantycki), Wielkie Rowy Afrykańskie |
| podsuwanie | płyta oceaniczna wsuwa się pod kontynentalną; wulkany i trzęsienia ziemi | Japonia |
| zderzanie | płyty kontynentalne się zgniatają i wypiętrzają góry | Himalaje – płyta indyjska napiera na eurazjatycką, góry wciąż rosną |
- Kierunki ruchu płyt: na Islandii płyta północnoamerykańska oddala się na zachód, a eurazjatycka na wschód. W Afryce Wschodniej płyta afrykańska rozrywa się na dwie części, które się od siebie oddalają. Pod Japonię od wschodu wsuwa się płyta pacyficzna. Płyta indyjska przesuwa się na północ i napiera na eurazjatycką.
Jaka jest kolejność warstw Ziemi od powierzchni do środka?
Cienka skorupa jest na zewnątrz, pod nią płaszcz, a w środku jądro.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Wulkany, trzęsienia ziemi i tsunami
- Magma to stopiona skała pod ziemią. Płynie kominem do krateru, a na powierzchni nazywamy ją lawą. Wulkan wyrzuca też gazy, popiół i bomby wulkaniczne – bryły lawy zastygłe w locie.
- Trzęsienie ziemi to gwałtowne drgania gruntu, gdy płyty nagle się przesuną. Trzęsienie pod dnem oceanu może wywołać tsunami – ogromną falę niszczącą wybrzeża.
- Od grudnia 2023 do sierpnia 2025 r. na półwyspie Reykjanes na Islandii doszło do 9 erupcji. Miasteczko Grindavík ewakuowano, a lawę zatrzymywały usypane wały.
„magma i lawa to to samo”
Magma jest pod ziemią, a lawa to magma, która wypłynęła na powierzchnię.
4Monitorowanie i przystosowanie
- Sejsmografy rejestrują drgania, mierzy się unoszenie terenu i ilość gazów wulkanicznych, a satelity śledzą zmiany z kosmosu. Systemy ostrzegania przed tsunami alarmują mieszkańców wybrzeży.
- W Japonii budynki są odporne na wstrząsy, w szkołach regularnie ćwiczy się ewakuację, a w domach czekają gotowe plecaki ewakuacyjne.
- Na Islandii ciepło z wnętrza Ziemi (geotermia) ogrzewa domy i szklarnie. Gleby wulkaniczne są bardzo żyzne, dlatego ludzie uprawiają ziemię u stóp wulkanów.
Polska leży z dala od granic płyt – nie ma czynnych wulkanów, a słabe wstrząsy wywołuje głównie górnictwo.
Co pomaga mieszkańcom Japonii przetrwać trzęsienie ziemi?
Odporne budynki i przećwiczone zachowanie ratują życie.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Płyty litosfery, wulkany i trzęsienia ziemi
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Polska leży z dala od granic płyt – nie ma czynnych wulkanów, a słabe wstrząsy wywołuje głównie górnictwo.
- Litosfera – sztywna skalna powłoka (skorupa i górna część płaszcza) – jest pęknięta na płyty litosfery.
- Kierunki ruchu płyt: na Islandii płyta północnoamerykańska oddala się na zachód, a eurazjatycka na wschód. W Afryce Wschodniej płyta afrykańska rozrywa się na dwie części, które się od siebie oddalają. Pod Japonię od wschodu wsuwa się płyta pacyficzna. Płyta indyjska przesuwa się na północ i napiera na eurazjatycką.
- Magma to stopiona skała pod ziemią. Płynie kominem do krateru, a na powierzchni nazywamy ją lawą. Wulkan wyrzuca też gazy, popiół i bomby wulkaniczne – bryły lawy zastygłe w locie.
- Trzęsienie ziemi to gwałtowne drgania gruntu, gdy płyty nagle się przesuną. Trzęsienie pod dnem oceanu może wywołać tsunami – ogromną falę niszczącą wybrzeża.
- Sejsmografy rejestrują drgania, mierzy się unoszenie terenu i ilość gazów wulkanicznych, a satelity śledzą zmiany z kosmosu. Systemy ostrzegania przed tsunami alarmują mieszkańców wybrzeży.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Jaka jest kolejność warstw Ziemi od powierzchni do środka?
- Ajądro, płaszcz, skorupa
- Bpłaszcz, skorupa, jądro
- Cskorupa, jądro, płaszcz
- Dskorupa, płaszcz, jądro
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: skorupa, płaszcz, jądro – Cienka skorupa jest na zewnątrz, pod nią płaszcz, a w środku jądro.
Jak szybko przesuwają się płyty litosfery?
- Ao kilka kilometrów na rok
- Bo kilka centymetrów na dzień
- Co kilka centymetrów na rok
- Do kilka metrów na rok
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: o kilka centymetrów na rok – Ruch płyt jest bardzo powolny – podobny do tempa wzrostu paznokci.
Dlaczego na Islandii jest wiele czynnych wulkanów?
- Ależy na granicy zderzających się płyt kontynentalnych
- Bleży w środku płyty, z dala od jej granic
- Cleży na granicy rozsuwających się płyt
- Dleży nad podsuwającą się płytą indyjską
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: leży na granicy rozsuwających się płyt – Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, gdzie płyty się rozsuwają i wypływa magma.
Jak powstały Himalaje?
- Aprzez rozsuwanie się płyt w Afryce
- Bprzez zderzenie płyty indyjskiej z eurazjatycką
- Cz lawy jednego ogromnego wulkanu
- Dz piasku nawianego przez wiatr
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: przez zderzenie płyty indyjskiej z eurazjatycką – Zderzające się płyty kontynentalne zgniatają się i wypiętrzają góry.
Czym lawa różni się od magmy?
- Alawa to magma zastygła głęboko pod ziemią
- Blawa to magma z jądra Ziemi
- Clawa to popiół wyrzucany z krateru
- Dlawa to magma, która wydostała się na powierzchnię
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: lawa to magma, która wydostała się na powierzchnię – Stopiona skała pod ziemią to magma, a na powierzchni – lawa.
Do czego służy sejsmograf?
- Ado pomiaru ilości gazów wulkanicznych
- Bdo rejestrowania drgań skorupy ziemskiej
- Cdo pomiaru temperatury lawy
- Ddo pomiaru ciśnienia atmosferycznego
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: do rejestrowania drgań skorupy ziemskiej – Sejsmograf zapisuje wstrząsy, także te zapowiadające erupcję.
Co pomaga mieszkańcom Japonii przetrwać trzęsienie ziemi?
- Achowanie się w windzie w czasie wstrząsów
- Bwybieganie na balkon podczas wstrząsów
- Cbudowanie domów tuż przy brzegu oceanu
- Dbudynki odporne na wstrząsy i ćwiczenia ewakuacyjne
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: budynki odporne na wstrząsy i ćwiczenia ewakuacyjne – Odporne budynki i przećwiczone zachowanie ratują życie.
Dlaczego w Polsce nie ma czynnych wulkanów?
- APolska leży na granicy rozsuwających się płyt
- Bw Polsce jest za zimno na wulkany
- Cczynne wulkany są tylko na wyspach
- DPolska leży daleko od granic płyt litosfery
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Polska leży daleko od granic płyt litosfery – Wulkany i silne trzęsienia ziemi występują głównie na granicach płyt.
Cały dział „Planeta Ziemia”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.