Starożytność – powtórka do sprawdzianu

Historia jako nauka: źródła i epoki

• starożytność trwa od ok. 3500 r. p.n.e. do 476 r., średniowiecze od 476 do 1492 r. (w Polsce zwykle liczy się od 966 r.). Źródło pierwotne pochodzi z epoki, wtórne jest późniejszym opracowaniem.
• Historia to nauka o przeszłości ludzi. Historyk opiera się na źródłach historycznych, czyli śladach przeszłości: tekście, przedmiocie, budowli albo obrazie.
• Prehistoria (pradzieje) to czasy przed wynalezieniem pisma. Nikt wtedy niczego nie zapisał, więc wiedzę dają głównie wykopaliska.

Krytyka źródeł i nauki pomocnicze historii (rozszerzenie)

• krytyka zewnętrzna sprawdza autentyczność i autora, a wewnętrzna wiarygodność treści, intencję autora i odbiorcę.
• Krytyka zewnętrzna pyta o samo źródło. Kto je stworzył? Kiedy i gdzie? Czy to nie fałszerstwo?
• Krytyka wewnętrzna pyta o treść. Czy autor widział wydarzenia na własne oczy? Po co pisał i dla kogo? Czy czegoś nie ukrywa?

Jak czytać źródła: porównania i argumenty

• źródło czytasz zawsze z pytaniem „kto, kiedy, po co, dla kogo”. Dwie relacje o tym samym wydarzeniu porównujesz, żeby zobaczyć, gdzie się zgadzają, a gdzie nie, i dlaczego.
• Herodot opisywał wojny grecko-perskie. Chętnie przytaczał opowieści o cudach i działaniu bogów. Tukidydes pisał o wojnie peloponeskiej bardziej chłodno i szukał przyczyn politycznych.
• Kodeks Hammurabiego i prawo biblijne łączy zasada talionu („oko za oko”). Kodeks różnicuje jednak kary według pozycji społecznej.

Mapa, obraz i chronologia: praca ze źródłem krok po kroku

• Przy każdym źródle nietekstowym pytasz: co przedstawia, kiedy i po co powstało, co wynika dla zadania.
• Źródło ikonograficzne to przekaz obrazowy: rzeźba, mozaika, miniatura, moneta, pieczęć, fotografia.
• Wiek: odrzuć dwie ostatnie cyfry roku i dodaj 1 (1410 → XV w.). Rok kończący się na „00” należy do poprzedniego wieku (1400 to XIV w.).

Pradzieje i rewolucja neolityczna (rozszerzenie)

• rewolucja neolityczna to początek rolnictwa i osiadłego trybu życia. Z nadwyżek żywności wzięły się rzemiosło, handel, własność i nierówności społeczne.
• Antropogeneza to proces powstawania człowieka. Kolejne etapy to australopiteki, Homo habilis, Homo erectus (jako pierwszy używał ognia), neandertalczyk i Homo sapiens, który pojawił się ok. 300 tys. lat temu.

Cywilizacje Bliskiego Wschodu

• pierwsze cywilizacje powstały nad wielkimi rzekami. Mezopotamia dała pismo klinowe i Kodeks Hammurabiego, Egipt faraonów i piramidy, Persja satrapie, a Izrael monoteizm.
• Mezopotamia leży między Tygrysem i Eufratem. Sumerowie (IV–III tys. p.n.e.) zakładali miasta-państwa, takie jak Ur i Uruk, i budowali zikkuraty. Ok. 3200 r. p.n.e. wymyślili pismo klinowe, bo potrzebowali rachunków.
• Babilonia zostawiła Kodeks Hammurabiego (XVIII w. p.n.e.). Opiera się w części na talionie („oko za oko”), a kary zależały od tego, kim był sprawca i ofiara.

Cywilizacje Indii i Chin (rozszerzenie)

• warny to cztery grupy: bramini, kszatrijowie, wajśjowie i śudrowie. Chiny zjednoczył w 221 r. p.n.e. Qin Shi Huangdi.
• Aśoka (III w. p.n.e.), władca państwa Maurjów, wspierał buddyzm.
• Qin Shi Huangdi zjednoczył Chiny w 221 r. p.n.e. Połączył starsze wały obronne w Wielki Mur (mur, który oglądają dziś turyści, pochodzi głównie z XIV–XVII w.). Cesarz był „Synem Nieba”, a krajem rządzili urzędnicy.

Polis, Sparta i Ateny

• Sparta to oligarchia i wojsko, Ateny to demokracja, handel i kultura. Obywatelem Aten był tylko dorosły wolny mężczyzna urodzony w Atenach.
• Polis to greckie miasto-państwo. Tworzyło je miasto z okolicą, wspólnota obywateli, własne prawa i własne wojsko.
• Spartiaci byli pełnoprawnymi obywatelami i zawodowymi żołnierzami. Ziemię uprawiali dla nich heloci, czyli niewolnicy państwowi. Periojkowie byli wolni, ale bez praw politycznych.

Wojny grecko-perskie i wojna peloponeska

• 490 Maraton, 480 Termopile i Salamina, 479 Plateje, 478 Związek Morski, 431–404 wojna peloponeska, 338 Cheronea.
• Maraton (490): Ateńczycy pokonali Persów na lądzie. Termopile (480): król spartański Leonidas z garstką żołnierzy bronił wąskiego przejścia i poległ. Salamina (480): grecka flota pod wodzą Temistoklesa zwyciężyła w wąskiej cieśninie. Plateje (479): końcowe zwycięstwo lądowe.

Aleksander Wielki i świat hellenistyczny

• Aleksander (336–323 r. p.n.e.) pokonał Persję w bitwach pod Granikiem, Issos i Gaugamelą. Hellenizm to połączenie kultury greckiej ze wschodnią.
• Aleksander Wielki został królem Macedonii w 336 r. p.n.e. po śmierci ojca Filipa II. Ruszył na Persję.
• Kultura hellenistyczna to mieszanka greckiej i wschodniej. Językiem międzynarodowym stał się grecki w odmianie koine.

Religia i kultura starożytnych Greków

• Grecy dali Europie filozofię (Sokrates, Platon, Arystoteles), teatr, historiografię (Herodot), demokrację, igrzyska i architekturę z kolumnami.
• Sokrates zadawał pytania i prowadził dialogi. Platon stworzył teorię idei i założył Akademię. Arystoteles badał przyrodę i logikę, założył Liceum.
• Malarstwo wazowe zdobiło naczynia: najpierw czarne postacie na czerwonym tle, potem czerwone na czarnym. To ważne źródło ikonograficzne o życiu codziennym Greków.

Geografia, kolonizacja i najstarsze kultury Grecji (rozszerzenie)

• kolonizacja grecka to VIII–VI w. p.n.e., a jej przyczyną były przeludnienie, handel i konflikty. Kreta to Knossos, Mykeny to cytadele i pismo linearne B.
• Fenicjanie (dodatek) zakładali głównie faktorie handlowe, np. Kartaginę. Stworzyli alfabet, z którego wywodzi się pismo greckie.
• Kreta (kultura minojska, ok. 2000–1450 r. p.n.e.) miała wielkie pałace, jak ten w Knossos.

Ocena demokracji ateńskiej i edukacja klasyczna (rozszerzenie)

• w ocenie demokracji ateńskiej zawsze podawaj obie strony: zalety (udział obywateli, jawność, kontrola) i ograniczenia (kobiety, metojkowie i niewolnicy bez praw, demagogia).
• Bezpośredni udział obywateli: każdy obywatel mógł głosować na zgromadzeniu i zasiadać w sądach.
• Jawność obrad i kontrola urzędników, którzy rozliczali się po zakończeniu kadencji.

Państwo Aleksandra i nauka hellenistyczna (rozszerzenie)

• po 323 r. p.n.e. państwo Aleksandra podzielili diadochowie (Ptolemeusze, Seleucydzi, Antygonidzi). Kultura hellenistyczna to synkretyzm, kosmopolityzm i rozkwit nauki.
• Synkretyzm religijny: mieszały się bóstwa greckie i wschodnie. Kosmopolityzm: ludzie czuli się obywatelami świata, nie tylko jednego miasta.

Republika rzymska i podboje

• republika to 509–27 r. p.n.e. Wojny punickie z Kartaginą (264–146 r. p.n.e.) dały Rzymowi panowanie nad zachodnim Morzem Śródziemnym. Zama to 202 r. p.n.e.
• Republika (509–27 r. p.n.e.) to ustrój bez króla. Władzę dzielili senat i urzędnicy wybierani na rok: dwaj konsulowie (wodzowie i szefowie państwa), pretorzy, edylowie i kwestorzy.
• Patrycjusze to rody uprzywilejowane. Plebejusze to reszta obywateli. W długiej walce stanów plebejusze wywalczyli własnych obrońców, czyli trybunów ludowych z prawem weta, i spisanie prawa (ustawa XII tablic, ok. 450 r. p.n.e.).

Od Cezara do cesarstwa

• Cezar zginął w 44 r. p.n.e., August został cesarzem w 27 r. p.n.e. (pryncypat), a Dioklecjan od 284 r. rządził w dominacie. Największy zasięg cesarstwo miało za Trajana w 117 r.
• Juliusz Cezar podbił Galię, a potem wygrał wojnę domową z Pompejuszem. Został dyktatorem dożywotnim i zyskał ogromną władzę. Obawiano się, że chce być królem. 15 marca 44 r. p.n.e. (idy marcowe) zamordowali go spiskowcy.

Kryzys i upadek cesarstwa zachodniego

• przyczyny upadku dzielimy na wewnętrzne (kryzys gospodarczy i społeczny, słabe rządy, barbaryzacja armii) i zewnętrzne (wędrówka ludów, Hunowie od 375 r.). Daty: 395 i 476.

Religia Rzymian i początki chrześcijaństwa

• 313 to wolność wyznania (edykt mediolański), 380 to religia państwowa (Teodozjusz). Pierwsze prześladowania zaczął Neron w 64 r.
• Edykt mediolański (313) wydali Konstantyn i Licyniusz: chrześcijanie dostali wolność wyznania. W 380 r. Teodozjusz Wielki ogłosił chrześcijaństwo religią państwową.

Kultura i dziedzictwo Rzymian

• wkład Rzymian to prawo, architektura (łuk, beton, akwedukty), łacina i organizacja państwa.
• Prawo rzymskie to fundament prawa w Europie. Zaczęło się od ustawy XII tablic (ok. 450 r. p.n.e.), a zwieńczeniem był Kodeks Justyniana (Corpus iuris civilis, VI w., w Bizancjum).
• Wergiliusz napisał Eneidę, Horacy i Owidiusz byli poetami, a Cyceron wielkim mówcą. Pisali po łacinie.

Początki Rzymu, ekspansja i kryzys republiki (rozszerzenie)

• przyczyny kryzysu republiki to konflikty społeczne (Grakchowie), armie zawodowe lojalne wobec wodzów (Mariusz, Sulla) i wojny domowe. Rzym rozszerzał obywatelstwo, Ateny nie.
• Etruskowie (Etruria w środkowej Italii, dziś Toskania) dali Rzymowi wzory: miasta, sztukę, insygnia władzy (fasces, toga).
• Mariusz i Sulla tworzyli armie zawodowe, które były wierne wodzowi, a nie państwu. Wojny domowe i triumwiraty (rządy trzech) przygotowały drogę do cesarstwa.

Pax Romana, Barbaricum i dziedzictwo antyku (rozszerzenie)

• pax romana to I–II w. n.e., granica to limes, a świat za nią to Barbaricum. Antyk dał nam demokrację, republikę, prawo, filozofię, naukę, język i architekturę.
• Pax Romana to I–II w. n.e. (umownie od Augusta do śmierci Marka Aureliusza w 180 r.): czas stabilizacji i dobrobytu pod władzą cesarzy. Drogi i morze były bezpieczne, kwitł handel, a miasta rosły.
• Barbaricum to świat poza granicami cesarstwa. Granicę chroniła umocniona linia, czyli limes, na Renie i Dunaju. Germanowie handlowali z Rzymem i przejmowali jego wzorce. Czasem też go najeżdżali.

Powtórka: starożytność w pigułce

• koniec starożytności to 476 r. Wcześniej: 753 r. p.n.e. (założenie Rzymu), 509 r. p.n.e. (republika), 490 r. p.n.e. (Maraton), 44 r. p.n.e. (śmierć Cezara), 313 r. (edykt mediolański).
• Bliski Wschód: pismo, spisane prawo, kalendarz, monoteizm.
• Grecja: filozofia, demokracja, teatr, igrzyska, kolumny.