ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →
Język polski · powtórka działu · kl. 1

Nauka o języku – powtórka do sprawdzianu

ogarniam.edu.pl · Język polski · klasa 1 LOściąga z działu · próbny test: ogarniam.edu.pl/lo/1/jezyk-polski/powtorka/nauka-o-jezyku/

Sprawdzian albo kartkówka z działu „Nauka o języku”? Przeczytaj ściągę, rozwiąż próbny test (20 pytań z odpowiedziami), a potem sprawdź się w teście z wynikiem i oceną.

Test z działu · 10 pytańPróbny sprawdzian na tej stronie ↓

Tematy w dziale

✎Ściąga z działu

Język jako system znaków

  • Znak językowy to forma + znaczenie. Jest dwustronny, arbitralny i konwencjonalny.
  • Denotacja to słownikowe znaczenie: pies to zwierzę domowe. Konotacja to skojarzenia: wierność, przyjaźń. Gdy nazwiesz kogoś lisem, mówisz o przebiegłości.

Komunikacja językowa i funkcje wypowiedzi

  • Jedna wypowiedź może pełnić kilka funkcji naraz, ale zwykle jedna dominuje. Reklama niesie informację o produkcie, a mimo to najważniejsza jest funkcja impresywna: masz kupić.
  • Perswazyjna to odmiana impresywnej: nie rozkazujesz, tylko przekonujesz, np. w reklamie.
  • Etykieta to grzeczność: jak się przywitać i do kogo powiedzieć „pan”. Etyka to uczciwość: nie kłamiesz i nie poniżasz rozmówcy.

Błąd językowy a innowacja. Norma językowa

  • Błąd to nieuzasadnione odstępstwo od normy, innowacja to zmiana uzasadniona funkcją.
  • Norma to zbiór zasad poprawności. Norma wzorcowa obowiązuje w tekstach oficjalnych i starannych: w wypracowaniu, w piśmie do urzędu. Norma użytkowa jest luźniejsza i dopuszcza potoczne formy w zwykłej rozmowie, np. spoko zamiast w porządku.
  • Uzus to to, jak ludzie naprawdę mówią i piszą, także z błędami. Forma częsta i potrzebna może z czasem wejść do normy.

Etyka i etykieta wypowiedzi

  • Perswazja jest jawna i oparta na argumentach, a manipulacja ukryta i nieuczciwa.
  • Etykieta językowa to zasady dobrego tonu: powitania, przeprosiny, podziękowania. Inaczej piszesz do kolegi, a inaczej do dyrektorki.
  • Formy adresatywne to sposoby zwracania się do kogoś: ty, pan/pani, tytuły (Pani Dyrektor). W e-mailu czy liście zwroty do adresata zwyczajowo piszesz wielką literą (Dziękuję Pani za…).

Język w internecie i mody językowe

  • Moda jest chwilowa i często nadużywana. Innowacja jest uzasadniona i może się utrwalić.
  • Skróty i akronimy oszczędzają czas: nwm (nie wiem), imo (moim zdaniem), btw (przy okazji), LOL. Rozumie je tylko ten, kto zna zwyczaj.
  • Emotikony i emoji zastępują mimikę i ton głosu. Ta sama wiadomość z uśmiechem albo bez niego brzmi inaczej.

Słownictwo wartościujące

  • Eufemizm łagodzi nazwę, dysfemizm ją zaostrza.
  • Eufemizm łagodzi: odszedł zamiast umarł, mija się z prawdą zamiast kłamie.
  • Dysfemizm (dodatek) zaostrza: zdechł o człowieku, gęba zamiast twarz.

Rozprawka i argumentacja

  • Teza to stanowisko, argument to uzasadnienie, przykład to ilustracja, a komentarz łączy przykład z tezą.
  • Wstęp: pokazujesz problem i stawiasz tezę, czyli stanowisko, którego bronisz. Hipoteza to przypuszczenie, które dopiero sprawdzasz.
  • Rozwinięcie: każdy argument dostaje własny akapit.

Retoryka i erystyka (rozszerzenie)

  • Retoryka opiera się na logosie, ethosie i patosie. Erystyka zwycięża w sporze chwytami, nawet kosztem prawdy.
  • Retoryka uczy, jak mówić, żeby przekonać. Arystoteles wyróżnił trzy środki: logos (rozum, argumenty), ethos (wiarygodność mówcy) i patos (emocje słuchaczy).
  • Erystyka pokazuje, jak wygrać spór nawet kosztem prawdy (opisał ją Schopenhauer). Jeśli rozpoznasz chwyt, wrócisz do sedna sprawy.

Notatka syntetyzująca, streszczenie i parafraza

  • Notatka syntetyzująca: 60–90 wyrazów, dwa stanowiska, ich zestawienie, własne słowa.
  • Notatka syntetyzująca to krótkie zestawienie poglądów dwóch autorów na ten sam problem. Na maturze (część „Język polski w użyciu”) dostajesz dwa teksty i piszesz 60–90 wyrazów własnymi słowami.
  • Streszczenie skraca tekst do najważniejszych wydarzeń lub myśli. Piszesz własnymi słowami, w czasie teraźniejszym i bez własnych ocen.

Dyskusja, przemówienie i argumenty pozamerytoryczne

  • Argument merytoryczny dotyczy sprawy, pozamerytoryczny – osoby albo emocji.
  • Argument merytoryczny dotyczy sprawy: fakty, logiczne rozumowanie, doświadczenie. Argument pozamerytoryczny omija sprawę i działa na emocje albo atakuje osobę.
  • Nowomowa to język propagandy państwa totalitarnego. Odwraca znaczenia słów i ukrywa prawdę. Nazwę wymyślił George Orwell w Roku 1984 (Wojna to pokój).

Źródła, cytat, przypis i bibliografia

  • Cudze słowa – cudzysłów i źródło. Cudza myśl – twoje słowa i źródło. Wszystkie źródła – bibliografia.
  • Cytat to dosłowne przytoczenie cudzych słów w cudzysłowie, z podaniem autora i źródła. Pominięty fragment oznaczasz tak: […].
  • Parafraza to cudza myśl powiedziana twoimi słowami. Źródło też podajesz.

Esej, felieton, reportaż i interpretacja porównawcza (rozszerzenie)

  • Interpretacja porównawcza to jedna praca o dwóch tekstach, a nie dwie osobne analizy.
  • Esej a rozprawka: rozprawka idzie prosto od tezy przez argumenty do wniosku. Esej krąży wokół problemu, waży racje i może kończyć się pytaniem.
  • Interpretacja porównawcza to odczytanie dwóch utworów wokół wspólnego problemu, z pokazaniem podobieństw i różnic.

?Próbny sprawdzian

Pytania z każdego tematu działu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź z wyjaśnieniem.

  1. Dlaczego fonem nie jest znakiem językowym?

    1. ABo występuje tylko w piśmie
    2. BBo składa się z kilku wyrazów
    3. CBo ma formę, ale nie ma znaczenia
    4. DBo jest za długi
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Bo ma formę, ale nie ma znaczenia – Znak musi łączyć formę ze znaczeniem. Fonem (np. s lub z) sam niczego nie oznacza, dopiero odróżnia wyrazy.

  2. Co pokazuje para wyrazów kosa – koza?

    1. AŻe fonemy są znakami
    2. BŻe zmiana jednego fonemu zmienia wyraz
    3. CŻe oba wyrazy mają to samo znaczenie
    4. DŻe polszczyzna nie ma fleksji
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: Że zmiana jednego fonemu zmienia wyraz – Zamiana s na z daje inny wyraz, więc oba dźwięki są fonemami.

  3. Kto w modelu Jakobsona jest „tym, do kogo kierowana jest wypowiedź”?

    1. AKod
    2. BKontekst
    3. CNadawca
    4. DOdbiorca
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Odbiorca – Odbiorca to adresat komunikatu. Nadawca go wysyła.

  4. Czym w akcie komunikacji jest kod?

    1. AWspólnym językiem lub systemem znaków
    2. BKanałem rozmowy, np. telefonem
    3. CTematem i sytuacją
    4. DTreścią wypowiedzi
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Wspólnym językiem lub systemem znaków – Kod to język, którym posługują się obie strony, np. polszczyzna. Kanał to kontakt, a sytuacja to kontekst.

  5. Kiedy obowiązuje norma wzorcowa?

    1. AWyłącznie w SMS-ach
    2. BW tekstach oficjalnych i starannych, np. w wypracowaniu
    3. CTylko w rozmowach z rodziną
    4. DNigdy, bo każdy mówi inaczej
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: W tekstach oficjalnych i starannych, np. w wypracowaniu – Norma wzorcowa to poziom poprawności dla sytuacji oficjalnych.

  6. Czym jest uzus?

    1. AZasadami ortografii
    2. BTym, jak użytkownicy naprawdę mówią i piszą
    3. CListą wszystkich błędów w słowniku
    4. DStylem urzędowym
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: Tym, jak użytkownicy naprawdę mówią i piszą – Uzus to zwyczaj językowy, który bywa zgodny z normą, ale nie zawsze.

  7. Co to jest etykieta językowa?

    1. AZakaz używania potocznych słów
    2. BReguły ortografii
    3. CZasady grzeczności w wypowiedzi
    4. DZasady mówienia prawdy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Zasady grzeczności w wypowiedzi – Etykieta to np. powitania, tytuły i zwroty do rozmówcy.

  8. Co odróżnia perswazję od manipulacji?

    1. APerswazja jest jawna i oparta na argumentach
    2. BManipulacja zawsze podaje argumenty
    3. CPerswazja zawsze kłamie
    4. DNie ma między nimi różnicy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Perswazja jest jawna i oparta na argumentach – W manipulacji odbiorca nie widzi, jak jest do czegoś nakłaniany.

  9. Co oznacza pisana mówioność?

    1. ATekst pisany podobny do spontanicznej rozmowy
    2. BPisanie tylko wielkimi literami
    3. CCzytanie na głos
    4. DUżywanie wyłącznie emoji
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Tekst pisany podobny do spontanicznej rozmowy – Krótkie zdania i potoczność zbliżają czat do rozmowy.

  10. Co oznacza skrót imo?

    1. AMoim zdaniem
    2. BProszę
    3. CNie wiem
    4. DPrzy okazji
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Moim zdaniem – Imo to angielskie in my opinion. Nwm to nie wiem, btw przy okazji.

  11. Który wyraz ma ujemne nacechowanie?

    1. Apies
    2. Bpsisko
    3. Cpiesek
    4. Dzwierzę
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: psisko – Zgrubienie psisko wyraża niechęć. Pies jest neutralny, piesek czuły.

  12. Który wyraz jest neutralny?

    1. Amamusia
    2. Bpolitykier
    3. Cgruchot
    4. Dsamochód
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: samochód – Samochód tylko nazywa. Pozostałe niosą ocenę lub emocje.

  13. Co to jest teza?

    1. AStanowisko, którego bronisz w wypowiedzi
    2. BCytat z autora
    3. CPrzykład z lektury
    4. DPodsumowanie fabuły
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Stanowisko, którego bronisz w wypowiedzi – Teza to twierdzenie, które uzasadniasz argumentami.

  14. Czym różni się argument od przykładu?

    1. AArgument uzasadnia, przykład ilustruje
    2. BArgument to cytat
    3. CNie różnią się
    4. DPrzykład zawsze zastępuje argument
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Argument uzasadnia, przykład ilustruje – Przykład z lektury potrzebuje komentarza, który łączy go z tezą.

  15. Ile wyrazów powinna mieć maturalna notatka syntetyzująca?

    1. A100–150
    2. B60–90
    3. CCo najmniej 300
    4. D30–50
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: 60–90 – Notatka spoza limitu traci punkty za treść.

  16. Co musi znaleźć się w notatce syntetyzującej?

    1. ADwa osobne streszczenia tekstów
    2. BStanowiska obu autorów i ich zestawienie
    3. CCytaty z obu tekstów bez komentarza
    4. DTwoja własna teza z argumentami
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: Stanowiska obu autorów i ich zestawienie – Notatka syntetyzuje, czyli łączy i porównuje stanowiska.

  17. Czym różni się dyskusja od kłótni?

    1. AW kłótni nie ma emocji
    2. BDyskusja zawsze kończy się zgodą wszystkich
    3. CNiczym, to synonimy
    4. DDyskusja opiera się na argumentach i szacunku, kłótnia na emocjach i obelgach
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Dyskusja opiera się na argumentach i szacunku, kłótnia na emocjach i obelgach – Celem dyskusji jest wspólne dojście do rozwiązania.

  18. Zdanie Co ty wiesz o literaturze, skoro masz trójkę? to argument

    1. Ado litości
    2. Bmerytoryczny
    3. Cdo autorytetu
    4. Dad personam
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: ad personam – Mówiący atakuje osobę, a nie jej rację.

  19. Które pytanie najlepiej pomaga ocenić wiarygodność źródła?

    1. AKto jest autorem i czy zna się na temacie?
    2. BCzy tekst jest bardzo długi?
    3. CCzy strona ma ładne zdjęcia?
    4. DCzy wpis ma dużo polubień?
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Kto jest autorem i czy zna się na temacie? – Liczy się kompetencja autora, aktualność i potwierdzenie w innych źródłach.

  20. Czym jest cytat?

    1. AStreszczeniem cudzego tekstu
    2. BSpisem źródeł
    3. CDosłownym przytoczeniem cudzych słów w cudzysłowie, ze źródłem
    4. DWłasną opinią o tekście
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Dosłownym przytoczeniem cudzych słów w cudzysłowie, ze źródłem – Cytat oddaje słowa dokładnie, a cudzysłów pokazuje, gdzie się zaczynają i kończą.

Sprawdzian już blisko? Zrób test z całego działu

10 losowych pytań z tematów działu, wynik w procentach i ocena od 1 do 6. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Test z działu · 10 pytańWszystkie tematy: Język polski