Dlaczego fonem nie jest znakiem językowym?

Bo ma formę, ale nie ma znaczenia

Bo składa się z kilku wyrazów

Co pokazuje para wyrazów kosa – koza?

Że zmiana jednego fonemu zmienia wyraz

Że oba wyrazy mają to samo znaczenie

Co oznacza, że znak językowy jest konwencjonalny?

Opiera się na umowie użytkowników języka

Jest tworzony przez jednego autora

Występuje tylko w oficjalnych tekstach

Czym jest konotacja wyrazu lis w zdaniu Ten handlarz to prawdziwy lis?

Skojarzeniem z przebiegłością

Nazwą zwierzęcia ze słownika

Język jako system znaków | Język polski, klasa 1 LO

ogarniam.edu.pl · Język polski · Nauka o językuklasa 1 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/1/jezyk-polski/jezyk-jako-system-znakow/

Język jako system znaków

Zobaczysz, jak z kilku dźwięków da się ułożyć nieskończenie wiele wypowiedzi i czym właściwie jest znak językowy.

1Dwie klasy jednostek

Pojedynczy klocek nic nie znaczy, ale z klocków ułożysz zamek. Język działa podobnie: jest systemem dwuklasowym.
Pierwsza klasa to fonemy, czyli najmniejsze dźwięki, które odróżniają wyrazy. Porównaj kosa i koza: zamieniasz s na z i masz inny wyraz. Sam fonem niczego nie znaczy.
Druga klasa to jednostki znaczące. Najmniejsza z nich to morfem (np. dom, -ek). Z morfemów budujesz wyrazy (domek), a z wyrazów zdania (Mam domek nad jeziorem).

Dwie klasy jednostek: nieznaczące fonemy składają się na jednostki znaczące, a te na coraz większe całości.

2Znak językowy i jego cechy

Znak jest dwustronny: ma formę (brzmienie albo zapis, np. kot) i znaczenie (zwierzę, o którym myślisz).
Znak jest arbitralny: brzmienie nie wynika z wyglądu rzeczy. To samo drzewo to po angielsku tree, a po niemiecku Baum.
Znak jest konwencjonalny: użytkownicy polszczyzny po cichu się umówili, że drzewo znaczy drzewo.

Zapamiętaj

Znak językowy to forma + znaczenie. Jest dwustronny, arbitralny i konwencjonalny.

3Krok po kroku: czy to jest znak?

Krok 1. Weź jednostkę, np. -ek albo k.
Krok 2. Sprawdź formę: da się ją wymówić lub zapisać? Obie – tak.
Krok 3. Sprawdź znaczenie: -ek znaczy „coś małego” (domek), samo k – nic.
Krok 4. Forma + znaczenie = znak (-ek to morfem). Sama forma = fonem.

Sprawdź, czy rozumiesz

Co oznacza, że znak językowy jest arbitralny?

4Działy nauki o języku

Dział	Czym się zajmuje	Przykład
fonetyka, fonologia	dźwięki mowy i system fonemów	s/z w kosa – koza
fleksja	odmiana wyrazów	dom, domu, domowi
słowotwórstwo	budowa nowych wyrazów	dom + -ek = domek
składnia	budowa zdań (też wielokrotnie złożonych), szyk wyrazów	Jan kocha Marię / Marię kocha Jan – inny akcent
frazeologia	utrwalone związki wyrazów	wpaść jak śliwka w kompot
leksykologia, semantyka	słownictwo i znaczenie wyrazów	co znaczy zamek
stylistyka	dobór środków do sytuacji	list do kolegi a list do dyrektora

Fleksja i słowotwórstwo razem tworzą morfologię.

5Denotacja i konotacja (dodatek)

Denotacja to słownikowe znaczenie: pies to zwierzę domowe. Konotacja to skojarzenia: wierność, przyjaźń. Gdy nazwiesz kogoś lisem, mówisz o przebiegłości.

Uwaga na błąd

Nazywanie fonemów znakami. Fonem nie ma znaczenia. Najmniejszymi znakami są dopiero morfemy.

Sprawdź, czy rozumiesz

Jan kocha Marię i Marię kocha Jan różnią się szykiem wyrazów. Którym działem zajmuje się szyk?

✎Ściąga: Język jako system znaków

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

Znak językowy to forma + znaczenie. Jest dwustronny, arbitralny i konwencjonalny.
Denotacja to słownikowe znaczenie: pies to zwierzę domowe. Konotacja to skojarzenia: wierność, przyjaźń. Gdy nazwiesz kogoś lisem, mówisz o przebiegłości.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

Dlaczego fonem nie jest znakiem językowym?
1. ABo występuje tylko w piśmie
2. BBo składa się z kilku wyrazów
3. CBo ma formę, ale nie ma znaczenia
4. DBo jest za długi
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Bo ma formę, ale nie ma znaczenia – Znak musi łączyć formę ze znaczeniem. Fonem (np. s lub z) sam niczego nie oznacza, dopiero odróżnia wyrazy.
Co pokazuje para wyrazów kosa – koza?
1. AŻe fonemy są znakami
2. BŻe zmiana jednego fonemu zmienia wyraz
3. CŻe oba wyrazy mają to samo znaczenie
4. DŻe polszczyzna nie ma fleksji
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Że zmiana jednego fonemu zmienia wyraz – Zamiana s na z daje inny wyraz, więc oba dźwięki są fonemami.
Co jest najmniejszą jednostką znaczącą?
1. AAkapit
2. BFonem, np. k
3. CZdanie
4. DMorfem, np. -ek
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Morfem, np. -ek – Morfem to najmniejsza jednostka, która ma i formę, i znaczenie. Fonem jest mniejszy, ale nic nie znaczy.
Co oznacza, że znak językowy jest arbitralny?
1. AZawsze przypomina to, co oznacza
2. BWszyscy musimy go znać od urodzenia
3. CBrzmienie nie wynika z wyglądu nazywanej rzeczy
4. DMożna go zmienić samemu w każdej rozmowie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Brzmienie nie wynika z wyglądu nazywanej rzeczy – Drzewo to tree, Baum albo drzewo – żadna nazwa nie jest „bardziej naturalna”.
Co oznacza, że znak językowy jest konwencjonalny?
1. AJest tworzony przez jednego autora
2. BOpiera się na umowie użytkowników języka
3. CWystępuje tylko w oficjalnych tekstach
4. DMa dokładnie jedno znaczenie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Opiera się na umowie użytkowników języka – Znaczenie wyrazu istnieje, bo wszyscy użytkownicy języka je przyjęli.
Który dział zajmuje się odmianą wyrazów?
1. AFleksja
2. BStylistyka
3. CSkładnia
4. DFonetyka
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Fleksja – Fleksja to np. odmiana przez przypadki (dom, domu, domowi) i osoby.
Jan kocha Marię i Marię kocha Jan różnią się szykiem wyrazów. Którym działem zajmuje się szyk?
1. ALeksykologią
2. BSkładnią
3. CFonologią
4. DSłowotwórstwem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Składnią – Szyk wyrazów w zdaniu to sprawa składni.
Czym jest konotacja wyrazu lis w zdaniu Ten handlarz to prawdziwy lis?
1. ASkojarzeniem z przebiegłością
2. BZdrobnieniem
3. CNazwą zwierzęcia ze słownika
4. DBłędem językowym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Skojarzeniem z przebiegłością – Denotacja to zwierzę, a konotacja to dodatkowe skojarzenie z przebiegłością.

Cały dział „Nauka o języku”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytań Fiszki · 10 🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 1

Komunikacja językowa i funkcje wypowiedzi Błąd językowy a innowacja. Norma językowa Etyka i etykieta wypowiedzi Język w internecie i mody językowe Słownictwo wartościujące Rozprawka i argumentacja Retoryka i erystyka Notatka syntetyzująca, streszczenie i parafraza Dyskusja, przemówienie i argumenty pozamerytoryczne Źródła, cytat, przypis i bibliografia Esej, felieton, reportaż i interpretacja porównawcza Starożytność – cechy epoki Biblia – wiadomości ogólne Księga Rodzaju Księga Hioba Księga Koheleta Pieśń nad Pieśniami Księga Psalmów (Psalm 1 i 130)Apokalipsa św. Jana Jan Parandowski – „Mitologia”Homer – „Iliada”Homer – „Odyseja”Sofokles – „Antygona”Liryka antyczna: Safona, Anakreont, Tyrtajusz Horacy – wybrane pieśni Filozofia starożytna Platon – „Państwo” (mit jaskini)Arystoteles – „Poetyka”Średniowiecze – cechy epoki „Bogurodzica”„Lament świętokrzyski”„Legenda o świętym Aleksym”„Pieśń o Rolandzie”„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”Dante Alighieri – „Boska komedia”Sztuka średniowiecza: romanizm i gotyk Renesans – cechy epoki Jan Kochanowski – pieśni i fraszki Jan Kochanowski – „Treny”Jan Kochanowski – „Odprawa posłów greckich”Mikołaj Rej – „Żywot człowieka poczciwego”Andrzej Frycz Modrzewski – „O poprawie Rzeczypospolitej”Barok – cechy epoki Poezja metafizyczna: Sęp Szarzyński i Naborowski Jan Andrzej Morsztyn – poezja dworska i konceptyzm Jan Chryzostom Pasek – „Pamiętniki” i sarmatyzm William Szekspir – „Makbet”William Szekspir – „Hamlet”Oświecenie – cechy epoki Ignacy Krasicki – satyry i „Hymn do miłości ojczyzny”Molier – „Skąpiec”Epoki literackie Środki stylistyczne Lektury w klasie I: P, R i uzupełniające