ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Język polski · Nauka o językuklasa 1 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/1/jezyk-polski/etyka-i-etykieta-wypowiedzi/

Język polski · Nauka o języku · kl. 1

Etyka i etykieta wypowiedzi

Rozróżnisz grzeczność od uczciwości w wypowiedzi, perswazję od manipulacji i rzeczową krytykę od hejtu.

ok. 3 min czytania10 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Etykieta, czyli grzeczność

  • Etykieta językowa to zasady dobrego tonu: powitania, przeprosiny, podziękowania. Inaczej piszesz do kolegi, a inaczej do dyrektorki.
  • Formy adresatywne to sposoby zwracania się do kogoś: ty, pan/pani, tytuły (Pani Dyrektor). W e-mailu czy liście zwroty do adresata zwyczajowo piszesz wielką literą (Dziękuję Pani za…).
  • Styl dopasowujesz do trzech rzeczy: kto jest odbiorcą, jaka jest sytuacja i jakiego kanału używasz (rozmowa, e-mail, SMS).

2Etyka, czyli uczciwość

  • Etyka wypowiedzi to odpowiedzialność za słowa: mówisz prawdę, nie przekręcasz cudzych słów, nie poniżasz.
Perswazjajawna: wiesz, o co chodzioparta na argumentachmożesz się nie zgodzićManipulacjaukryta: nie widzisz sztuczkiomija argumentyprzemilczenia, straszenie, presjaWyjaśniam, dlaczego warto.Decyduj teraz, bo stracisz szansę!
Perswazja jest jawna i opiera się na argumentach, manipulacja jest ukryta i omija argumenty.
  • Perswazja to jawne przekonywanie. Odbiorca wie, o co ci chodzi, i może się nie zgodzić. Przykład: tłumaczysz klasie, dlaczego warto wybrać twój temat projektu.
  • Manipulacja to ukryte wpływanie na odbiorcę. Przykłady: przemilczenie ważnych faktów, straszenie, presja czasu (Decyduj teraz, bo stracisz szansę!).
  • Dezinformacja to celowe rozpowszechnianie fałszywych informacji. Stereotyp językowy to uproszczony obraz grupy utrwalony w słowach (typowy kierowca).
Zapamiętaj

Perswazja jest jawna i oparta na argumentach, a manipulacja ukryta i nieuczciwa.

  • Krok po kroku: perswazja czy manipulacja? Weźmy SMS Tylko dziś! Kliknij, zanim będzie za późno!
  • Krok 1. Ustal, czego nadawca chce: żebyś kliknął.
  • Krok 2. Szukaj argumentów: czy podaje fakty i źródła? Tu – żadnych.
  • Krok 3. Szukaj chwytów: straszenie (za późno), presja czasu (tylko dziś).
  • Krok 4. Wniosek: brak argumentów + ukryte naciski = manipulacja.
Sprawdź, czy rozumiesz

Co to jest stereotyp językowy?

3Agresja słowna

  • Mowa nienawiści poniża lub zastrasza ludzi z powodu ich cech lub przynależności, np. pochodzenia czy wyznania.
  • Hejt to agresywne, obraźliwe komentarze, najczęściej w sieci. Rzeczowa krytyka mówi, co jest nie tak i dlaczego. Hejt tylko obraża osobę.
  • Kultura języka to dbanie o poprawność, stosowność i estetykę wypowiedzi. Sama poprawność nie wystarczy, jeśli słowa kogoś oszukują albo ranią.
Uwaga na błąd

Mylenie etyki z etykietą. Dzień dobry, Panie Profesorze to etykieta. Mówienie prawdy i nieobrażanie rozmówcy to etyka.

✎Ściąga: Etyka i etykieta wypowiedzi

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Perswazja jest jawna i oparta na argumentach, a manipulacja ukryta i nieuczciwa.
  • Etykieta językowa to zasady dobrego tonu: powitania, przeprosiny, podziękowania. Inaczej piszesz do kolegi, a inaczej do dyrektorki.
  • Formy adresatywne to sposoby zwracania się do kogoś: ty, pan/pani, tytuły (Pani Dyrektor). W e-mailu czy liście zwroty do adresata zwyczajowo piszesz wielką literą (Dziękuję Pani za…).
  • Etyka wypowiedzi to odpowiedzialność za słowa: mówisz prawdę, nie przekręcasz cudzych słów, nie poniżasz.
  • Perswazja to jawne przekonywanie. Odbiorca wie, o co ci chodzi, i może się nie zgodzić. Przykład: tłumaczysz klasie, dlaczego warto wybrać twój temat projektu.
  • Manipulacja to ukryte wpływanie na odbiorcę. Przykłady: przemilczenie ważnych faktów, straszenie, presja czasu (Decyduj teraz, bo stracisz szansę!).
  • Dezinformacja to celowe rozpowszechnianie fałszywych informacji. Stereotyp językowy to uproszczony obraz grupy utrwalony w słowach (typowy kierowca).
  • Mowa nienawiści poniża lub zastrasza ludzi z powodu ich cech lub przynależności, np. pochodzenia czy wyznania.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Co to jest etykieta językowa?

    1. AZakaz używania potocznych słów
    2. BReguły ortografii
    3. CZasady grzeczności w wypowiedzi
    4. DZasady mówienia prawdy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Zasady grzeczności w wypowiedzi – Etykieta to np. powitania, tytuły i zwroty do rozmówcy.

  2. Co odróżnia perswazję od manipulacji?

    1. APerswazja jest jawna i oparta na argumentach
    2. BManipulacja zawsze podaje argumenty
    3. CPerswazja zawsze kłamie
    4. DNie ma między nimi różnicy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Perswazja jest jawna i oparta na argumentach – W manipulacji odbiorca nie widzi, jak jest do czegoś nakłaniany.

  3. Który przykład jest manipulacją?

    1. A„Decyduj teraz, inaczej stracisz jedyną szansę!”
    2. B„Uważam, że warto, bo oto trzy powody”
    3. C„Podaję źródła moich danych”
    4. D„Przemyśl to i daj znać”
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: „Decyduj teraz, inaczej stracisz jedyną szansę!” – Presja czasu i straszenie utrudniają przemyślenie decyzji.

  4. Co to jest dezinformacja?

    1. ASkrócona wersja wiadomości
    2. BPomyłka w pisowni
    3. CRzeczowa krytyka
    4. DCelowe rozpowszechnianie fałszywych informacji
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Celowe rozpowszechnianie fałszywych informacji – Kluczowe jest, że fałsz jest rozpowszechniany celowo.

  5. Czym różni się hejt od rzeczowej krytyki?

    1. AHejt obraża osobę, a krytyka wskazuje problem i go uzasadnia
    2. BHejt jest zawsze prawdziwy
    3. CKrytyka musi być negatywna i ostra
    4. DHejt występuje tylko poza internetem
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Hejt obraża osobę, a krytyka wskazuje problem i go uzasadnia – Krytyka dotyczy sprawy i ma uzasadnienie, hejt tylko atakuje.

  6. Mowa nienawiści jest wymierzona

    1. AW błędy ortograficzne
    2. BWyłącznie w rządzących
    3. CW grupę ludzi z powodu ich cech lub przynależności
    4. DWyłącznie w bohaterów książek
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: W grupę ludzi z powodu ich cech lub przynależności – Poniża lub zastrasza ludzi np. ze względu na pochodzenie albo wyznanie.

  7. Zdanie Dzień dobry, Panie Profesorze jest przykładem

    1. AEtykiety językowej
    2. BMowy nienawiści
    3. CDezinformacji
    4. DManipulacji
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Etykiety językowej – Grzeczne powitanie z tytułem to etykieta.

  8. Co to jest stereotyp językowy?

    1. AUproszczony, utrwalony w języku obraz grupy, np. typowy kierowca
    2. BNazwa funkcji tekstu
    3. CBardzo rzadki wyraz
    4. DPoprawna forma odmiany
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Uproszczony, utrwalony w języku obraz grupy, np. typowy kierowca – Stereotyp upraszcza i ocenia grupę ludzi jednym hasłem.

Cały dział „Nauka o języku”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 10🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 1

Język jako system znakówKomunikacja językowa i funkcje wypowiedziBłąd językowy a innowacja. Norma językowaJęzyk w internecie i mody językoweSłownictwo wartościująceRozprawka i argumentacjaRetoryka i erystykaNotatka syntetyzująca, streszczenie i parafrazaDyskusja, przemówienie i argumenty pozamerytoryczneŹródła, cytat, przypis i bibliografiaEsej, felieton, reportaż i interpretacja porównawczaStarożytność – cechy epokiBiblia – wiadomości ogólneKsięga RodzajuKsięga HiobaKsięga KoheletaPieśń nad PieśniamiKsięga Psalmów (Psalm 1 i 130)Apokalipsa św. JanaJan Parandowski – „Mitologia”Homer – „Iliada”Homer – „Odyseja”Sofokles – „Antygona”Liryka antyczna: Safona, Anakreont, TyrtajuszHoracy – wybrane pieśniFilozofia starożytnaPlaton – „Państwo” (mit jaskini)Arystoteles – „Poetyka”Średniowiecze – cechy epoki„Bogurodzica”„Lament świętokrzyski”„Legenda o świętym Aleksym”„Pieśń o Rolandzie”„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”Dante Alighieri – „Boska komedia”Sztuka średniowiecza: romanizm i gotykRenesans – cechy epokiJan Kochanowski – pieśni i fraszkiJan Kochanowski – „Treny”Jan Kochanowski – „Odprawa posłów greckich”Mikołaj Rej – „Żywot człowieka poczciwego”Andrzej Frycz Modrzewski – „O poprawie Rzeczypospolitej”Barok – cechy epokiPoezja metafizyczna: Sęp Szarzyński i NaborowskiJan Andrzej Morsztyn – poezja dworska i konceptyzmJan Chryzostom Pasek – „Pamiętniki” i sarmatyzmWilliam Szekspir – „Makbet”William Szekspir – „Hamlet”Oświecenie – cechy epokiIgnacy Krasicki – satyry i „Hymn do miłości ojczyzny”Molier – „Skąpiec”Epoki literackieŚrodki stylistyczneLektury w klasie I: P, R i uzupełniające