ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Język polski · Nauka o językuklasa 1 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/1/jezyk-polski/slownictwo-wartosciujace/

Język polski · Nauka o języku · kl. 1

Słownictwo wartościujące

Zobaczysz, jak jedno słowo potrafi pochwalić albo obrazić i jak tego używają reklamy i media.

ok. 3 min czytania9 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Wyrazy neutralne i nacechowane

  • Wyraz neutralny tylko nazywa: pies, kobieta, samochód. Nie chwali i nie gani.
  • Wyraz o dodatnim nacechowaniu (melioratywny) wyraża aprobatę lub czułość: piesek, mamusia, przytulny.
  • Wyraz o ujemnym nacechowaniu (pejoratywny) pokazuje niechęć: psisko, babsko, gruchot. Dostajesz informację i ocenę mówiącego.
  • Nacechowanie może wynikać z budowy wyrazu (zdrobnienie, zgrubienie) albo ze znaczenia (zdrajca, pieniacz).
Wyraz neutralnyDodatniUjemny
piespiesekpsisko
samochódautkogruchot
politykmąż stanupolitykier
dzieckodzieciątkobachor

2Eufemizm, dysfemizm, wulgaryzm

  • Eufemizm łagodzi: odszedł zamiast umarł, mija się z prawdą zamiast kłamie.
  • Dysfemizm (dodatek) zaostrza: zdechł o człowieku, gęba zamiast twarz.
  • Wulgaryzm to słowo uznawane za nieprzyzwoite. Jego użycie zmienia ton wypowiedzi, zwłaszcza w sytuacji oficjalnej.
  • Pamiętaj o różnicy: słownictwo oficjalne (zakończyć) i potoczne (skończyć z tym) oraz neutralne i emocjonalne.
  • Tabu językowe (R) to słowa, których unika się z powodów kulturowych, np. o śmierci czy chorobie. Zastępujemy je eufemizmami.
Zapamiętaj

Eufemizm łagodzi nazwę, dysfemizm ją zaostrza.

Sprawdź, czy rozumiesz

Czym jest tabu językowe (R)?

3Krok po kroku: analiza słownictwa w tekście

  • Krok 1. Podkreśl wyrazy, które coś oceniają, np. w nagłówku Awanturnicy znów blokują miasto.
  • Krok 2. Określ nacechowanie: awanturnicy – ujemne.
  • Krok 3. Ustal źródło oceny: budowa wyrazu (zdrobnienie, zgrubienie) czy samo znaczenie? Tu – znaczenie.
  • Krok 4. Nazwij stosunek nadawcy i cel: niechęć, zniechęcenie odbiorcy do protestujących.

4Wartościowanie jako narzędzie

  • Reklama: najlepszy, wyjątkowy, rozkazy (Kup teraz!), zwrot Ty też….
  • Polityka: eufemizmy (korekta cen zamiast podwyżka), etykietowanie przeciwników, hasła typu „my – oni”.
  • Media: ten sam fakt, różny nagłówek. Protestujący i awanturnicy to ci sami ludzie, ale inaczej cię nastawiają.
  • Wartościowanie jest manipulacją, gdy zastępuje argumenty i ukrywa intencję nadawcy.
Uwaga na błąd

Uznawanie każdego eufemizmu za manipulację. Odszedł o zmarłym to taktowny eufemizm. Manipulacją jest ukrywanie niewygodnej prawdy.

Sprawdź, czy rozumiesz

Kiedy wartościowanie staje się manipulacją?

✎Ściąga: Słownictwo wartościujące

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Eufemizm łagodzi nazwę, dysfemizm ją zaostrza.
  • Eufemizm łagodzi: odszedł zamiast umarł, mija się z prawdą zamiast kłamie.
  • Dysfemizm (dodatek) zaostrza: zdechł o człowieku, gęba zamiast twarz.
  • Wulgaryzm to słowo uznawane za nieprzyzwoite. Jego użycie zmienia ton wypowiedzi, zwłaszcza w sytuacji oficjalnej.
  • Tabu językowe (R) to słowa, których unika się z powodów kulturowych, np. o śmierci czy chorobie. Zastępujemy je eufemizmami.
  • Reklama: najlepszy, wyjątkowy, rozkazy (Kup teraz!), zwrot Ty też….
  • Polityka: eufemizmy (korekta cen zamiast podwyżka), etykietowanie przeciwników, hasła typu „my – oni”.
  • Media: ten sam fakt, różny nagłówek. Protestujący i awanturnicy to ci sami ludzie, ale inaczej cię nastawiają.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Który wyraz ma ujemne nacechowanie?

    1. Apies
    2. Bpsisko
    3. Cpiesek
    4. Dzwierzę
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: psisko – Zgrubienie psisko wyraża niechęć. Pies jest neutralny, piesek czuły.

  2. Który wyraz jest neutralny?

    1. Amamusia
    2. Bpolitykier
    3. Cgruchot
    4. Dsamochód
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: samochód – Samochód tylko nazywa. Pozostałe niosą ocenę lub emocje.

  3. Eufemizmem jest

    1. Aodszedł zamiast umarł
    2. Bgęba zamiast twarz
    3. Cpies
    4. Dzdechł o człowieku
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: odszedł zamiast umarł – Eufemizm łagodzi trudny temat.

  4. Dysfemizm to

    1. ASkrót internetowy
    2. BPoprawna forma ortograficzna
    3. CZaostrzenie nazwy, np. gęba zamiast twarz
    4. DŁagodzenie nazwy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Zaostrzenie nazwy, np. gęba zamiast twarz – Dysfemizm nadaje nazwie negatywny, ostry ton.

  5. Czym jest tabu językowe (R)?

    1. ASłowami najczęściej używanymi
    2. BSłowami, których unika się ze względów kulturowych i zastępuje eufemizmami
    3. CBłędami fleksyjnymi
    4. DObcymi zapożyczeniami
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: Słowami, których unika się ze względów kulturowych i zastępuje eufemizmami – Przykład: zamiast mówić wprost o śmierci, mówimy odszedł.

  6. Korekta cen zamiast podwyżka to przykład

    1. AWulgaryzmu
    2. BEufemizmu użytego do łagodzenia przekazu
    3. CNeutralnego opisu
    4. DDysfemizmu
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: Eufemizmu użytego do łagodzenia przekazu – Łagodniejsze słowo ukrywa to, co dla odbiorcy niewygodne.

  7. Kiedy wartościowanie staje się manipulacją?

    1. AGdy zastępuje argumenty i ukrywa intencję nadawcy
    2. BGdy piszesz do kolegi
    3. CGdy użyjesz przymiotnika
    4. DGdy zdanie ma więcej niż pięć słów
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Gdy zastępuje argumenty i ukrywa intencję nadawcy – Samo ocenianie nie jest manipulacją. Problemem jest ukrycie celu i brak argumentów.

  8. Co pokazuje użycie słowa awanturnicy zamiast protestujący?

    1. ANegatywny stosunek nadawcy do opisywanych ludzi
    2. BCzułość
    3. CNeutralny opis faktów
    4. DUprzejmość
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Negatywny stosunek nadawcy do opisywanych ludzi – Ten sam fakt opisany ujemnie nastawia odbiorcę przeciw osobom.

Cały dział „Nauka o języku”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 9🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 1

Język jako system znakówKomunikacja językowa i funkcje wypowiedziBłąd językowy a innowacja. Norma językowaEtyka i etykieta wypowiedziJęzyk w internecie i mody językoweRozprawka i argumentacjaRetoryka i erystykaNotatka syntetyzująca, streszczenie i parafrazaDyskusja, przemówienie i argumenty pozamerytoryczneŹródła, cytat, przypis i bibliografiaEsej, felieton, reportaż i interpretacja porównawczaStarożytność – cechy epokiBiblia – wiadomości ogólneKsięga RodzajuKsięga HiobaKsięga KoheletaPieśń nad PieśniamiKsięga Psalmów (Psalm 1 i 130)Apokalipsa św. JanaJan Parandowski – „Mitologia”Homer – „Iliada”Homer – „Odyseja”Sofokles – „Antygona”Liryka antyczna: Safona, Anakreont, TyrtajuszHoracy – wybrane pieśniFilozofia starożytnaPlaton – „Państwo” (mit jaskini)Arystoteles – „Poetyka”Średniowiecze – cechy epoki„Bogurodzica”„Lament świętokrzyski”„Legenda o świętym Aleksym”„Pieśń o Rolandzie”„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”Dante Alighieri – „Boska komedia”Sztuka średniowiecza: romanizm i gotykRenesans – cechy epokiJan Kochanowski – pieśni i fraszkiJan Kochanowski – „Treny”Jan Kochanowski – „Odprawa posłów greckich”Mikołaj Rej – „Żywot człowieka poczciwego”Andrzej Frycz Modrzewski – „O poprawie Rzeczypospolitej”Barok – cechy epokiPoezja metafizyczna: Sęp Szarzyński i NaborowskiJan Andrzej Morsztyn – poezja dworska i konceptyzmJan Chryzostom Pasek – „Pamiętniki” i sarmatyzmWilliam Szekspir – „Makbet”William Szekspir – „Hamlet”Oświecenie – cechy epokiIgnacy Krasicki – satyry i „Hymn do miłości ojczyzny”Molier – „Skąpiec”Epoki literackieŚrodki stylistyczneLektury w klasie I: P, R i uzupełniające