Środowisko przyrodnicze Polski – powtórka do sprawdzianu

Położenie i granice Polski

• 1° długości geograficznej = 4 min czasu słonecznego → 10°02′ · 4 min ≈ 40 min różnicy między wschodem a zachodem Polski
• Położenie fizycznogeograficzne – względem elementów przyrody: Polska leży w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim, między Sudetami i Karpatami a morzem, prawie w całości w dorzeczach Wisły i Odry.
• Położenie polityczne – względem państw i organizacji: 7 sąsiadów, członek NATO (od 1999 r.) i Unii Europejskiej (od 2004 r.), strefa Schengen (od 2007 r.).

Przeszłość geologiczna Polski

• Karpaty – orogeneza alpejska; Sudety – hercyńska; Góry Świętokrzyskie – kaledońska i hercyńska
• Ruchy górotwórcze (orogeneza) – fałdowanie i wypiętrzanie skał, w wyniku którego powstają góry.
• Północny wschód – platforma wschodnioeuropejska: stara, sztywna, prekambryjska, przykryta młodszymi osadami.

Góry w Europie i w Polsce

• Rysy 2499 m – Śnieżka 1603 m – Łysica 614 m
• Góry – wypukłe formy terenu wznoszące się zwykle ponad 500 m n.p.m., o wysokości względnej powyżej 300 m nad otaczający teren, z wyraźnymi stokami, szczytami i dolinami.
• Alpy – najwyższe góry Europy Zachodniej i Środkowej; Mont Blanc ok. 4806 m n.p.m. (wysokość zmienia się o kilka metrów razem z czapą lodową).

Zlodowacenia na obszarze Polski

• Najdalej sięgało najstarsze zlodowacenie (południowopolskie), najświeższe formy zostawiło najmłodsze (północnopolskie)
• Granica wiecznego śniegu – wysokość, powyżej której śnieg nie topnieje przez cały rok; im bliżej biegunów, tym leży niżej.
• Lodowiec górski wypełnia dolinę (Alpy), lądolód to wielka pokrywa lodu na lądzie (Antarktyda, Grenlandia).

Ukształtowanie powierzchni Polski

• Niziny 0–300 m n.p.m. – wyżyny powyżej 300 m n.p.m. – góry zwykle powyżej 500 m n.p.m. – depresja poniżej 0 m
• Ukształtowanie powierzchni (rzeźba terenu) – zróżnicowanie wysokości i form powierzchni.
• Najwyższy: Rysy – 2499 m n.p.m. (Tatry).

Skały i surowce mineralne

• Surowce: energetyczne – metaliczne – chemiczne – skalne
• Skała – naturalne skupienie jednego lub wielu minerałów (czasem także szczątków organizmów).
• Surowce mineralne – skały i minerały wykorzystywane przez człowieka.

Czynniki kształtujące klimat Polski

• Im wyżej, tym chłodniej: ok. 0,6°C na każde 100 m
• Pogoda – stan atmosfery w danym miejscu i krótkim czasie (godziny, dni).
• Klimat – wieloletni (co najmniej 30 lat) przebieg stanów pogody typowy dla danego obszaru.

Cechy klimatu Polski

• Roczna amplituda temperatury = średnia temperatura najcieplejszego miesiąca − średnia temperatura najzimniejszego miesiąca
• Okres wegetacyjny – część roku ze średnią dobową temperaturą powyżej 5°C, gdy rośliny rosną.
• Dane: Suwałki – lipiec ok. 18°C, styczeń ok. −⁠3,5°C.

Wody powierzchniowe Polski

• Zlewisko – do morza; dorzecze – do rzeki
• Rzeka główna uchodzi do morza, dopływ – do innej rzeki. Rzeka główna z dopływami to system rzeczny.
• Przepływ – ilość wody, która przepływa przez przekrój koryta w ciągu 1 s (m³/s). Wisła przy ujściu – średnio ok. 1000 m³/s, Odra – o połowę mniej.

Ochrona przeciwpowodziowa

• Powódź = wezbranie, które zalewa teren i wyrządza szkody
• Dolina rzeczna – obniżenie, którym płynie rzeka; koryto – jej najniższa część ze stale płynącą wodą.
• Wezbranie – okresowy (często szybki) wzrost poziomu wody w rzece. Gdy woda wylewa, zalewa teren i wyrządza szkody, to powódź.

Morze Bałtyckie

• Bałtyk: śródlądowy, młody, płytki (średnio ok. 52 m), słonawy (ok. 7‰ przy polskim brzegu)
• Zasolenie – ilość soli w wodzie, w promilach (‰). Bałtyk jest słonawy: przy polskim brzegu ok. 7‰, w Zatoce Botnickiej kilka ‰, w oceanie ok. 35‰.
• Wybrzeże wysokie (klifowe) – fale podcinają wysoki brzeg i powstaje stromy klif, który się cofa, np. Orłowo, Rozewie, Trzęsacz, wyspa Wolin.

Gleby w Polsce

• Najżyźniejsze: czarnoziemy, mady, czarne ziemie; najczęstsze: bielicowe i rdzawe
• Gleba – powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej powstała ze skał pod wpływem klimatu, wody i organizmów; zawiera próchnicę i umożliwia wzrost roślin.
• Procesy glebotwórcze: wietrzenie skały, rozkład szczątków roślin i zwierząt w próchnicę, przenoszenie składników przez wodę w głąb gleby.

Lasy w Polsce

• Lesistość Polski ok. 30% (29,6%, GUS 2024); najczęstsze drzewo – sosna
• Lesistość – udział powierzchni lasów w powierzchni danego obszaru (w %).
• Ekologiczne: produkują tlen i pochłaniają CO₂, zatrzymują wodę (retencja), chronią glebę przed erozją, łagodzą klimat, są domem wielu gatunków.

Ochrona środowiska przyrodniczego

• 23 parki narodowe; najwyższa forma ochrony – park narodowy
• Ochrona przyrody – działania służące zachowaniu różnorodności biologicznej (gatunków, ekosystemów) i krajobrazu.
• Zrównoważony rozwój – rozwój, który zaspokaja potrzeby współczesnych ludzi, nie odbierając możliwości zaspokojenia potrzeb przyszłym pokoleniom.

Wpływ człowieka na środowisko

• Degradacja → ochrona środowiska → zrównoważony rozwój
• Degradacja środowiska – pogorszenie stanu środowiska przyrodniczego w wyniku działalności człowieka.
• Ochrona środowiska – działania zapobiegające degradacji i naprawiające szkody.

Współzależności w środowisku i zmiany klimatu

• Adaptacja – dostosowanie do skutków; łagodzenie – usuwanie przyczyn
• Adaptacja – dostosowywanie się ludzi i gospodarki do nowych warunków klimatycznych.
• Łagodzenie (mitygacja) – ograniczanie przyczyn zmian: mniej spalania paliw kopalnych, OZE, oszczędzanie energii.