1Dzieje Ziemi
- Ziemia ma ok. 4,6 mld lat. Jej historię dzielimy na ery geologiczne, a ery – na okresy geologiczne.
- Kolejność er (od najstarszej): prekambr → paleozoik → mezozoik → kenozoik.
| Era | Życie | Co się działo na obszarze Polski? |
|---|---|---|
| prekambr | proste organizmy w morzach | powstały najstarsze skały – podłoże północno-wschodniej Polski |
| paleozoik | ryby, pierwsze rośliny i zwierzęta lądowe | ruchy górotwórcze kaledońskie (Góry Świętokrzyskie) i hercyńskie (Sudety, ponowne fałdowanie Gór Świętokrzyskich); w karbonie węgiel kamienny, w permie sól i rudy miedzi |
| mezozoik | dinozaury | zalewy morskie: wapienie jurajskie (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska), skały kredowe (Wyżyna Lubelska) |
| kenozoik | ssaki, człowiek | ruchy alpejskie – powstały Karpaty, odmłodzone zostały Sudety i Góry Świętokrzyskie; w neogenie węgiel brunatny i sól (Wieliczka); w czwartorzędzie zlodowacenia |
- Ruchy górotwórcze (orogeneza) – fałdowanie i wypiętrzanie skał, w wyniku którego powstają góry.
Karpaty – orogeneza alpejska; Sudety – hercyńska; Góry Świętokrzyskie – kaledońska i hercyńska
2Jak powstał węgiel kamienny?
- W karbonie na ciepłych bagnach rosły wielkie paprocie, skrzypy i widłaki.
- Obumarłe rośliny przykrywały woda i osady. Bez dostępu tlenu nie rozkładały się do końca – powstawał torf.
- Pod naciskiem warstw i w wysokiej temperaturze torf przez miliony lat zamieniał się: torf → węgiel brunatny → węgiel kamienny.
- Złoża z karbonu: Górnośląskie i Lubelskie Zagłębie Węglowe.
Z czego powstał węgiel kamienny?
Węgiel to skała osadowa pochodzenia roślinnego; ze skorupek powstaje wapień.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Polska na tle Europy
- Północny wschód – platforma wschodnioeuropejska: stara, sztywna, prekambryjska, przykryta młodszymi osadami.
- Zachód i środek – obszar fałdowań paleozoicznych (z Sudetami i Górami Świętokrzyskimi), który ciągnie się dalej przez Europę Zachodnią.
- Południe – Karpaty, część młodych gór alpejskich (jak Alpy), a przed nimi zapadlisko przedkarpackie.
4Ślady wulkanizmu
- Czynnych wulkanów w Polsce nie ma, ale zostały ślady dawnych: bazaltowe wzgórza na Dolnym Śląsku (np. Ostrzyca) i Góra Świętej Anny – pozostałości wulkanów z kenozoiku (zastygła lawa w ich kominach); w Sudetach także starsze, paleozoiczne skały wulkaniczne.
- Lądolody w czwartorzędzie – w temacie „Zlodowacenia na obszarze Polski”.
Karpaty nie powstały w paleozoiku – to najmłodsze góry Polski (kenozoik).
Na północnym wschodzie Polski pod młodszymi osadami leży
To najstarsza i najbardziej sztywna część podłoża Polski.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Przeszłość geologiczna Polski
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Karpaty – orogeneza alpejska; Sudety – hercyńska; Góry Świętokrzyskie – kaledońska i hercyńska
- Ruchy górotwórcze (orogeneza) – fałdowanie i wypiętrzanie skał, w wyniku którego powstają góry.
- Północny wschód – platforma wschodnioeuropejska: stara, sztywna, prekambryjska, przykryta młodszymi osadami.
- Zachód i środek – obszar fałdowań paleozoicznych (z Sudetami i Górami Świętokrzyskimi), który ciągnie się dalej przez Europę Zachodnią.
- Południe – Karpaty, część młodych gór alpejskich (jak Alpy), a przed nimi zapadlisko przedkarpackie.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Która era jest najmłodsza?
- Apaleozoik
- Bmezozoik
- Ckenozoik
- Dprekambr
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: kenozoik – Kolejność: prekambr, paleozoik, mezozoik, kenozoik.
Karpaty powstały w czasie ruchów górotwórczych
- Ahercyńskich
- Bkaledońskich
- Cprekambryjskich
- Dalpejskich
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: alpejskich – Orogeneza alpejska przypadła na kenozoik.
Główne fałdowanie Sudetów nastąpiło w orogenezie
- Aalpejskiej
- Bprekambryjskiej
- Chercyńskiej
- Dkaledońskiej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: hercyńskiej – Sudety to góry hercyńskie, później wypiętrzone wzdłuż uskoków.
W którym okresie powstały pokłady węgla kamiennego na Górnym Śląsku?
- Aw jurze
- Bw karbonie
- Cw neogenie
- Dw czwartorzędzie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: w karbonie – Nazwa „karbon” pochodzi od łac. carbo – węgiel; w neogenie powstał węgiel brunatny.
Z czego powstał węgiel kamienny?
- Aze szczątków roślin bagiennych, które nie rozłożyły się bez dostępu tlenu
- Bz piasku przyniesionego przez lądolód
- Cz zastygłej magmy
- Dze skorupek zwierząt morskich
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: ze szczątków roślin bagiennych, które nie rozłożyły się bez dostępu tlenu – Węgiel to skała osadowa pochodzenia roślinnego; ze skorupek powstaje wapień.
Jaka jest kolejność przemiany szczątków roślin w węgiel?
- Awęgiel kamienny → węgiel brunatny → torf
- Bwęgiel brunatny → torf → węgiel kamienny
- Ctorf → węgiel brunatny → węgiel kamienny
- Dtorf → węgiel kamienny → węgiel brunatny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: torf → węgiel brunatny → węgiel kamienny – Im dłużej i silniej skała jest ściskana i ogrzewana, tym więcej ma węgla.
Na północnym wschodzie Polski pod młodszymi osadami leży
- Aobszar fałdowań hercyńskich Sudetów
- Bzapadlisko przedkarpackie
- Cprekambryjska platforma wschodnioeuropejska
- Dmłode góry alpejskie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: prekambryjska platforma wschodnioeuropejska – To najstarsza i najbardziej sztywna część podłoża Polski.
Śladem dawnego wulkanizmu w Polsce jest
- ARysy
- BMierzeja Helska
- CŁysica
- DGóra Świętej Anny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Góra Świętej Anny – Na Górze Świętej Anny zachowała się zastygła lawa – pozostałość wulkanu z kenozoiku.
Cały dział „Środowisko przyrodnicze Polski”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.