Mapa i Ziemia – powtórka do sprawdzianu

Mapa, skala i rodzaje map

• Duża skala = mały obszar i dużo szczegółów. Mała skala = duży obszar i mało szczegółów. Zawsze zamieniaj jednostki, zanim podasz wynik.
• Mapa to pomniejszony obraz powierzchni Ziemi na płaszczyźnie, wykonany w określonej skali i z użyciem umownych znaków kartograficznych.
• Ogólnogeograficzna pokazuje ogólny obraz środowiska, tematyczna – wybrane zjawisko (klimat, ludność, gospodarkę), topograficzna to szczegółowa mapa terenu (zwykle 1 : 10 000 – 1 : 100 000), a hipsometryczna pokazuje rzeźbę barwami i poziomicami.

Mapa topograficzna: poziomice, azymut, profil

• gęsto = stromo, rzadko = łagodnie. Azymut liczysz od północy w prawo, a nie od wschodu.
• Wysokość bezwzględna to wysokość mierzona od poziomu morza (m n.p.m.). Wysokość względna to różnica wysokości dwóch punktów.
• Poziomica (izohipsa) to linia łącząca punkty o tej samej wysokości bezwzględnej. Cięcie poziomicowe to różnica wysokości między sąsiednimi poziomicami, np. 10 m.

Metody przedstawiania zjawisk na mapach

• Wartość względna (gęstość, procent) → kartogram. Wartość bezwzględna (liczba osób, tony) → kartodiagram. Zjawisko ciągłe → izolinie.
• Kartogram pokazuje wartości względne (np. osób na km²) i koloruje całe jednostki terytorialne. Im ciemniejszy kolor, tym większa wartość wskaźnika.
• Kartodiagram pokazuje wartości bezwzględne (np. 1,8 mln mieszkańców) i rysuje słupek albo koło na mapie. Im większy diagram, tym więcej ludzi.

GIS, teledetekcja i ocena źródeł danych

• GIS = warstwy danych z lokalizacją. GPS = położenie z satelitów. Teledetekcja = dane z oddali. Każde źródło oceniaj pod kątem autora, daty i metody.
• GIS (System Informacji Geograficznej) to program do zbierania, przetwarzania i analizowania danych przestrzennych, czyli informacji razem z ich położeniem.
• GPS to amerykański system nawigacji satelitarnej. Obok niego działają europejski Galileo, rosyjski GLONASS i chiński BeiDou. Odbiornik liczy położenie z sygnałów z co najmniej czterech satelitów i podaje szerokość, długość oraz wysokość, np. 52°13′ N, 21°01′ E.

Wszechświat, galaktyki i odległości kosmiczne

• au – wewnątrz Układu, rok świetlny – między gwiazdami, Mpc – między galaktykami. Rok świetlny to odległość, nie czas.
• Wszechświat to cała przestrzeń wraz z materią i energią. Galaktyka to zbiór gwiazd, gazu i pyłu związanych grawitacją. Gwiazda świeci własnym światłem (Słońce), a planeta krąży wokół gwiazdy i sama nie świeci.

Układ Słoneczny i Ziemia jako planeta

• 8 planet: 4 skaliste + 4 olbrzymy. Pluton to planeta karłowata, bo nie oczyścił swojej orbity.
• Układ Słoneczny to Słońce i krążące wokół niego planety, planety karłowate, księżyce, planetoidy i komety.
• Planety skaliste (Merkury, Wenus, Ziemia, Mars): małe, gęste, z twardą powierzchnią. Między Marsem a Jowiszem leży pas planetoid.

Kształt i rozmiary Ziemi

• 1° południka ≈ 111 km, obwód Ziemi to ok. 40 000 km, a Ziemia jest spłaszczona na biegunach.
• Dowody kulistości: okrągły cień Ziemi na Księżycu podczas zaćmienia, statek znikający za horyzontem od dołu, zdjęcia z kosmosu.

Ruch obrotowy Ziemi i jego skutki

• Prędkość kątowa jest wszędzie ta sama (15°/h), prędkość liniowa maleje od równika (ok. 1670 km/h) do zera na biegunach. Coriolis: prawo na N, lewo na S.
• Siła Coriolisa: pozorna siła, która odchyla poruszające się ciała (wiatry, prądy morskie, rzeki) w prawo na półkuli północnej i w lewo na południowej. Na równiku jest równa zeru, na biegunach największa.

Ruch obiegowy Ziemi i pory roku

• Pory roku wynikają z nachylenia osi i ruchu obiegowego, a nie z odległości od Słońca. Zwrotniki: 23°26′, koła podbiegunowe: 66°34′.

Czas na Ziemi: słoneczny, strefowy, UTC i linia zmiany daty

• 15° = 1 h, 1° = 4 min. Wschód = później. Przez linię zmiany daty na wschód data się cofa.
• Czas słoneczny (miejscowy) wyznacza Słońce: w południe słoneczne góruje ono na danym południku.
• Czas strefowy obowiązuje w całej strefie czasowej. Teoretycznie są 24 strefy po 15°, a ich czas równa się czasowi miejscowemu południka środkowego. Południk 15° E wyznacza UTC+1, a 30° E – UTC+2. W praktyce granice stref idą po granicach państw, np. całe Chiny mają jeden czas UTC+8, a Indie UTC+5:30.

Czas słoneczny, strefowy i urzędowy – obliczenia (rozszerzenie)

• Najbezpieczniej zamieniać wszystkie godziny na UTC, a dopiero potem na czas docelowy. Wschód = plus, zachód = minus.
• Δt = Δλ · 4 min/°. Symbole: Δt – różnica czasu miejscowego [min], Δλ – różnica długości geograficznej [°]. Na wschód czas jest późniejszy (plus), na zachód wcześniejszy (minus).

Wysokość górowania Słońca i szerokość geograficzna (rozszerzenie)

• h = 90° − |φ − δ|. Najpierw ustal znaki φ i δ, dopiero potem odejmij. W zenicie (h = 90°) Słońce stoi tylko tam, gdzie φ = δ, czyli tylko między zwrotnikami (łącznie z nimi).
• h = 90° − |φ − δ|. Symbole: h – wysokość górowania Słońca, czyli kąt między horyzontem a Słońcem w południe słoneczne [°]; φ – szerokość geograficzna obserwatora; δ (delta) – deklinacja Słońca, czyli szerokość, nad którą Słońce góruje tego dnia w zenicie. Szerokości północne wpisujesz z plusem, południowe z minusem, a | | to wartość bezwzględna.

Geocentryzm, heliocentryzm i badania kosmosu (rozszerzenie)

• Kopernik (1543) przesunął Słońce do centrum, a Ziemia stała się jedną z planet. Pierwsze planety poza Układem Słonecznym odkrył Polak, Aleksander Wolszczan (1992).
• Geocentryzm (Ptolemeusz, II w. n.e.): Ziemia stoi w centrum, wokół niej krążą Słońce, Księżyc i planety. Pasował do codziennych obserwacji, bo przecież nie czujemy, że się ruszamy.
• Heliocentryzm (Mikołaj Kopernik, De revolutionibus orbium coelestium, 1543): Słońce jest w centrum Układu Słonecznego, a Ziemia krąży wokół niego i obraca się wokół osi.

Fazy Księżyca, zaćmienia i pływy (rozszerzenie)

• Nów i pełnia = Słońce, Ziemia i Księżyc w jednej linii = najwyższe pływy. Zaćmienie Słońca tylko w nów, zaćmienie Księżyca tylko w pełnię.
• Cykl synodyczny (od nowiu do nowiu) trwa ok. 29,5 doby: nów (Księżyc między Ziemią a Słońcem), pierwsza kwadra, pełnia (Ziemia między Słońcem a Księżycem), ostatnia kwadra.
• Zaćmienie Słońca: w czasie nowiu cień Księżyca pada na Ziemię. Całkowite widać tylko w wąskim pasie, zwykle szerokim na kilkadziesiąt–ok. 250 km.

Badania geograficzne: metody ilościowe i jakościowe (rozszerzenie)

• Ilościowe = liczby, jakościowe = opisy. Dobre badanie ma cel, metodę, próbę, dokumentację (np. GPS) i wnioski poparte danymi.
• Ankieta ma jednoznaczne pytania (najlepiej zamknięte), dobraną próbę (kto i ilu respondentów) i jest anonimowa.
• Wywiad wymaga scenariusza (listy pytań) i notatek. Pytania w nim są swobodniejsze, a odpowiedzi opisowe.