1Wzór i symbole
- h = 90° − |φ − δ|. Symbole: h – wysokość górowania Słońca, czyli kąt między horyzontem a Słońcem w południe słoneczne [°]; φ – szerokość geograficzna obserwatora; δ (delta) – deklinacja Słońca, czyli szerokość, nad którą Słońce góruje tego dnia w zenicie. Szerokości północne wpisujesz z plusem, południowe z minusem, a | | to wartość bezwzględna.
- Deklinacja: +23°26′ (20–21 VI), 0° (równonoce), −23°26′ (21–22 XII). W zadaniach często zaokrągla się ją do 23,5°.
2Przykłady
- Przykład 1. Dane: Warszawa, φ ≈ 52° N, δ ≈ +23,5° (20–21 VI). Wzór: h = 90° − |φ − δ|. Obliczenia: |52° − 23,5°| = 28,5°, h = 90° − 28,5° = 61,5°. Odpowiedź: ok. 61,5°.
- W równonoc δ = 0°, więc h = 90° − 52° = 38°. W przesilenie zimowe δ ≈ −23,5°: h = 90° − |52° + 23,5°| = 90° − 75,5° = 14,5°.
- Przykład 2 (w minutach). Dane: Kraków, φ = 50°04′ N, δ = +23°26′. Obliczenia: 50°04′ − 23°26′ = 26°38′, h = 90° − 26°38′ = 63°22′. Odpowiedź: 63°22′.
- Przykład 3 (półkula południowa). Dane: Sydney, φ ≈ −34°, δ ≈ −23,5° (21–22 XII). Obliczenia: |−34° − (−23,5°)| = 10,5°, h = 90° − 10,5° = 79,5°. Odpowiedź: ok. 79,5° (tam jest wtedy lato).
- Gdy wyjdzie h ≤ 0°, Słońce w ogóle nie wschodzi – trwa noc polarna (np. na biegunie północnym 21–22 XII: h = 90° − 113,5° = −23,5°).
20–21 VI na półkuli północnej Słońce górowało po południowej stronie nieba na wysokości 60° (δ ≈ +23,5°). Szerokość geograficzna miejsca to
φ = δ + (90° − h) = 23,5° + 30° = 53,5° N.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Szerokość z pomiaru
- Słońce góruje po południowej stronie nieba (φ > δ): φ = δ + (90° − h). Po północnej stronie (φ < δ): φ = δ − (90° − h).
- Przykład 4. Dane: 20–21 VI, Słońce w południe na południu, h = 60°, δ ≈ +23,5°. Obliczenia: φ = 23,5° + (90° − 60°) = 53,5°. Odpowiedź: 53,5° N.
- Na półkuli północnej wysokość Gwiazdy Polarnej nad horyzontem jest w przybliżeniu równa szerokości geograficznej obserwatora.
4Po co to wszystko
- Im niżej Słońce, tym większą powierzchnię oświetla ta sama wiązka promieni, więc na 1 m² przypada mniej energii. Dlatego zimą jest chłodniej.
h = 90° − |φ − δ|. Najpierw ustal znaki φ i δ, dopiero potem odejmij. W zenicie (h = 90°) Słońce stoi tylko tam, gdzie φ = δ, czyli tylko między zwrotnikami (łącznie z nimi).
Pomijanie znaków. Dla półkuli południowej wstaw ujemne φ, a w grudniu ujemne δ, inaczej wynik będzie błędny.
Wysokość Gwiazdy Polarnej nad horyzontem równa się w przybliżeniu
To prosty sposób na oszacowanie szerokości geograficznej nocą.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Wysokość górowania Słońca i szerokość geograficzna
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- h = 90° − |φ − δ|. Najpierw ustal znaki φ i δ, dopiero potem odejmij. W zenicie (h = 90°) Słońce stoi tylko tam, gdzie φ = δ, czyli tylko między zwrotnikami (łącznie z nimi).
- h = 90° − |φ − δ|. Symbole: h – wysokość górowania Słońca, czyli kąt między horyzontem a Słońcem w południe słoneczne [°]; φ – szerokość geograficzna obserwatora; δ (delta) – deklinacja Słońca, czyli szerokość, nad którą Słońce góruje tego dnia w zenicie. Szerokości północne wpisujesz z plusem, południowe z minusem, a | | to wartość bezwzględna.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Wysokość górowania Słońca w Warszawie (φ ≈ 52° N) w równonoc wynosi
- A90°
- B61,5°
- C38°
- D52°
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 38° – Przy δ = 0° wzór daje h = 90° − 52° = 38°.
Wysokość Słońca w Warszawie 20–21 VI (δ ≈ +23,5°) to
- A38°
- B61,5°
- C28,5°
- D14,5°
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 61,5° – h = 90° − |52° − 23,5°| = 90° − 28,5° = 61,5°.
Wysokość Słońca w Warszawie 21–22 XII (δ ≈ −23,5°) to
- A61,5°
- B38°
- C14,5°
- D75,5°
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 14,5° – h = 90° − |52° + 23,5°| = 90° − 75,5° = 14,5°.
Symbol δ we wzorze oznacza
- Adeklinację Słońca
- Bazymut
- Cdługość geograficzną
- Dwysokość n.p.m.
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: deklinację Słońca – Deklinacja to szerokość, nad którą Słońce góruje w zenicie.
20–21 VI na półkuli północnej Słońce górowało po południowej stronie nieba na wysokości 60° (δ ≈ +23,5°). Szerokość geograficzna miejsca to
- A36,5° N
- B83,5° N
- C6,5° N
- D53,5° N
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: 53,5° N – φ = δ + (90° − h) = 23,5° + 30° = 53,5° N.
Kraków (φ = 50°04′ N) 20–21 VI (δ = +23°26′). Wysokość górowania Słońca to
- A63°22′
- B16°30′
- C26°38′
- D63°30′
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 63°22′ – 50°04′ − 23°26′ = 26°38′, a 90° − 26°38′ = 63°22′.
Wysokość Gwiazdy Polarnej nad horyzontem równa się w przybliżeniu
- Adługości geograficznej
- B90°
- Cszerokości geograficznej obserwatora (półkula N)
- Ddeklinacji Słońca
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: szerokości geograficznej obserwatora (półkula N) – To prosty sposób na oszacowanie szerokości geograficznej nocą.
Sydney (φ ≈ −34°) 21–22 XII (δ ≈ −23,5°). Wysokość górowania Słońca wynosi
- A32,5°
- B79,5°
- C10,5°
- D57,5°
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 79,5° – |−34° + 23,5°| = 10,5°, więc h = 90° − 10,5° = 79,5°.
Cały dział „Mapa i Ziemia”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.