1Obrót w liczbach
- Ziemia obraca się wokół osi z zachodu na wschód. Względem gwiazd obrót trwa ok. 23 h 56 min (doba gwiazdowa), a średnia doba słoneczna to ok. 24 h.
- Prędkość kątowa jest taka sama dla wszystkich punktów: 15° na godzinę (360° : 24 h).
2Skutki obrotu
- Następstwo dnia i nocy oraz pozorny ruch Słońca i gwiazd ze wschodu na zachód.
- Różnica czasu miejscowego między południkami (zob. temat o czasie).
- Siła Coriolisa: pozorna siła, która odchyla poruszające się ciała (wiatry, prądy morskie, rzeki) w prawo na półkuli północnej i w lewo na południowej. Na równiku jest równa zeru, na biegunach największa.
- Spłaszczenie Ziemi na biegunach.
Siła Coriolisa odchyla ruch ciał na półkuli północnej
Na półkuli południowej odchylenie jest w lewo. Na równiku siła ta wynosi zero.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Pozorny ruch Słońca – obserwacja
- Obserwując Słońce (nigdy wprost, bez filtra!) albo cień patyka w ciągu dnia, zobaczysz, że Słońce wędruje ze wschodu przez południe na zachód. To złudzenie – to my obracamy się z Ziemią.
- W Polsce w południe słoneczne Słońce góruje nad południową stroną horyzontu, a cień jest najkrótszy i wskazuje północ. Dokładnie na wschodzie wschodzi tylko w równonoc; latem wschodzi na północnym wschodzie, zimą na południowym wschodzie.
4Prędkość liniowa zależy od szerokości
- Wzór: v = 2πR · cos φ przez T. Symbole: R – promień Ziemi [km], φ – szerokość geograficzna, T – doba [h], v – prędkość liniowa [km/h]. Im bliżej biegunów, tym mniejszy okrąg zatacza punkt, więc wolniej się porusza.
- Przykład. Dane: R = 6378 km, T = 24 h, φ = 0° (równik). Wzór: v = 2πR · cos φ przez T. Obliczenia: 2π · 6378 ≈ 40 075 km, cos 0° = 1, 40 075 : 24 ≈ 1670. Odpowiedź: ok. 1670 km/h.
- Na 60° N: cos 60° = 0,5, więc v ≈ 1670 · 0,5 = 835 km/h, czyli połowa wartości równikowej.
| Szerokość | cos φ | Prędkość liniowa |
|---|---|---|
| 0° (równik) | 1 | ok. 1670 km/h |
| 30° | ok. 0,87 | ok. 1450 km/h |
| 60° | 0,5 | ok. 835 km/h |
| 90° (biegun) | 0 | 0 km/h |
Prędkość kątowa jest wszędzie ta sama (15°/h), prędkość liniowa maleje od równika (ok. 1670 km/h) do zera na biegunach. Coriolis: prawo na N, lewo na S.
Mylenie dwóch prędkości. Na biegunie prędkość kątowa to dalej 15°/h, ale liniowa wynosi 0.
W Polsce w południe słoneczne Słońce znajduje się
Polska leży na północ od zwrotnika Raka, więc Słońce góruje zawsze na południu i nigdy nie stoi w zenicie.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Ruch obrotowy Ziemi i jego skutki
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Prędkość kątowa jest wszędzie ta sama (15°/h), prędkość liniowa maleje od równika (ok. 1670 km/h) do zera na biegunach. Coriolis: prawo na N, lewo na S.
- Siła Coriolisa: pozorna siła, która odchyla poruszające się ciała (wiatry, prądy morskie, rzeki) w prawo na półkuli północnej i w lewo na południowej. Na równiku jest równa zeru, na biegunach największa.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Ziemia obraca się
- Az zachodu na wschód
- Bz południa na północ
- Cz północy na południe
- Dze wschodu na zachód
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: z zachodu na wschód – Dlatego Słońce wschodzi na wschodzie, a jego ruch po niebie jest tylko pozorny.
Prędkość kątowa ruchu obrotowego wynosi
- A15° na godzinę
- B15° na minutę
- C360° na godzinę
- D1° na godzinę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 15° na godzinę – 360° : 24 h = 15°/h i jest taka sama w każdym punkcie.
Prędkość liniowa ruchu obrotowego jest największa
- Ana zwrotnikach
- Bna kołach podbiegunowych
- Cna równiku
- Dna biegunach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: na równiku – Na równiku punkt zatacza największy okrąg (ok. 1670 km/h).
Na 60° szerokości geograficznej prędkość liniowa wynosi ok.
- A418 km/h
- B835 km/h
- C0 km/h
- D1670 km/h
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 835 km/h – cos 60° = 0,5, więc połowa prędkości równikowej.
Siła Coriolisa odchyla ruch ciał na półkuli północnej
- Aku biegunowi
- Bw prawo
- Cku równikowi
- Dw lewo
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: w prawo – Na półkuli południowej odchylenie jest w lewo. Na równiku siła ta wynosi zero.
W Polsce w południe słoneczne Słońce znajduje się
- Anad północną stroną horyzontu
- Bnad wschodnią stroną horyzontu
- Cnad południową stroną horyzontu
- Ddokładnie w zenicie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: nad południową stroną horyzontu – Polska leży na północ od zwrotnika Raka, więc Słońce góruje zawsze na południu i nigdy nie stoi w zenicie.
Doba gwiazdowa trwa ok.
- A24 h 04 min
- B23 h 56 min
- C365 dni
- D12 h
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 23 h 56 min – To czas pełnego obrotu względem gwiazd. Doba słoneczna jest nieco dłuższa (ok. 24 h).
Który skutek wynika z ruchu obrotowego?
- APrzesilenia
- BPory roku
- CNastępstwo dnia i nocy
- DZmiana długości dnia w ciągu roku
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Następstwo dnia i nocy – Pory roku i długość dnia wynikają z ruchu obiegowego i nachylenia osi.
Cały dział „Mapa i Ziemia”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.