1Od Wszechświata do gwiazdy
- Wszechświat to cała przestrzeń wraz z materią i energią. Galaktyka to zbiór gwiazd, gazu i pyłu związanych grawitacją. Gwiazda świeci własnym światłem (Słońce), a planeta krąży wokół gwiazdy i sama nie świeci.
- Nasza galaktyka to Droga Mleczna: spiralna z poprzeczką, średnica ok. 100 tys. lat świetlnych, setki miliardów gwiazd. Układ Słoneczny leży w jednym z ramion, ok. 26 tys. lat świetlnych od centrum.
2Wielki Wybuch i ekspansja
- Wszechświat powstał w Wielkim Wybuchu ok. 13,8 mld lat temu i od tego czasu się rozszerza. Dowód: galaktyki się od nas oddalają, a ich światło ulega czerwonemu przesuwowi (fale się wydłużają).
- Zwykła materia to tylko kilka procent Wszechświata. Resztę stanowią hipotetyczne, niewykryte bezpośrednio ciemna materia i ciemna energia.
3Jednostki odległości
| Jednostka | Wartość | Do czego |
|---|---|---|
| 1 au (jednostka astronomiczna) | ok. 149,6 mln km | w Układzie Słonecznym (Ziemia–Słońce) |
| 1 rok świetlny | ok. 9,46 bln km | między gwiazdami |
| 1 Mpc (megaparsek) | ok. 3,26 mln lat świetlnych | między galaktykami |
- Rok świetlny to droga światła w rok. Przykład. Dane: prędkość światła c ≈ 300 000 km/s, rok ≈ 31,5 mln s. Wzór: s = c · t. Obliczenia: 300 000 · 31 500 000 ≈ 9,45 · 10¹² km. Odpowiedź: ok. 9,5 bln km.
- Światło ze Słońca biegnie do nas ok. 8 min 20 s. Najbliższa gwiazda, Proxima Centauri, jest oddalona o ok. 4,2 roku świetlnego.
Dowodem ekspansji Wszechświata jest
Światło galaktyk jest wydłużone, bo galaktyki się od nas oddalają.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
4Prawo Hubble'a
- Wzór: v = H · d. Symbole: v – prędkość oddalania się galaktyki [km/s], d – jej odległość [Mpc], H – stała Hubble'a, ok. 70 km/s na Mpc (różne pomiary dają ok. 67–73). Im dalsza galaktyka, tym szybciej się oddala.
- Przykład. Dane: d = 100 Mpc, H = 70 km/(s · Mpc). Wzór: v = H · d. Obliczenia: 70 · 100 = 7000. Odpowiedź: ok. 7000 km/s.
5Niebo nocą
- Gwiazdozbiory nieba północnego: Wielka Niedźwiedzica (Wielki Wóz), Mała Niedźwiedzica (na końcu jej „dyszla” leży Gwiazda Polarna, która wskazuje północ), Kasjopeja (kształt litery W), Łabędź, zimą Orion.
- Trik: odcinek między dwiema tylnymi gwiazdami „kubka" Wielkiego Wozu przedłuż pięciokrotnie, a trafisz w Gwiazdę Polarną.
au – wewnątrz Układu, rok świetlny – między gwiazdami, Mpc – między galaktykami. Rok świetlny to odległość, nie czas.
Traktowanie roku świetlnego jak jednostki czasu. To droga, którą światło pokonuje w rok.
Gwiazdę Polarną znajdziesz, przedłużając odcinek między tylnymi gwiazdami
Przedłużasz go ok. pięciokrotnie i trafiasz w Gwiazdę Polarną na końcu Małej Niedźwiedzicy.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Wszechświat, galaktyki i odległości kosmiczne
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- au – wewnątrz Układu, rok świetlny – między gwiazdami, Mpc – między galaktykami. Rok świetlny to odległość, nie czas.
- Wszechświat to cała przestrzeń wraz z materią i energią. Galaktyka to zbiór gwiazd, gazu i pyłu związanych grawitacją. Gwiazda świeci własnym światłem (Słońce), a planeta krąży wokół gwiazdy i sama nie świeci.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Rok świetlny to jednostka
- Aprędkości
- Bczasu
- Cmasy
- Ddługości (odległości)
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: długości (odległości) – To odległość, którą światło przebywa w ciągu roku, ok. 9,46 bln km.
Wszechświat powstał w Wielkim Wybuchu około
- A1 mld lat temu
- B13,8 mld lat temu
- C138 mln lat temu
- D4,6 mld lat temu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 13,8 mld lat temu – 13,8 mld lat to wiek Wszechświata. 4,6 mld lat to wiek Układu Słonecznego.
Dowodem ekspansji Wszechświata jest
- Azmiana pór roku
- Bistnienie Księżyca
- Cobrót Ziemi
- Dczerwony przesuw światła oddalających się galaktyk
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: czerwony przesuw światła oddalających się galaktyk – Światło galaktyk jest wydłużone, bo galaktyki się od nas oddalają.
Galaktyka oddalona o 100 Mpc oddala się (H = 70 km/s na Mpc) z prędkością ok.
- A700 km/s
- B7000 km/s
- C170 km/s
- D70 km/s
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 7000 km/s – v = H · d = 70 · 100 = 7000 km/s.
Nasza galaktyka to
- AUkład Słoneczny
- BDroga Mleczna
- CPas Orionu
- DWielki Wóz
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Droga Mleczna – Droga Mleczna jest galaktyką spiralną z poprzeczką. Wielki Wóz to fragment gwiazdozbioru.
Jednostką dogodną do mierzenia odległości w Układzie Słonecznym jest
- Amikrometr
- Brok świetlny
- Cmegaparsek
- Djednostka astronomiczna (au)
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: jednostka astronomiczna (au) – 1 au to średnia odległość Ziemia–Słońce, ok. 149,6 mln km.
Gwiazdę Polarną znajdziesz, przedłużając odcinek między tylnymi gwiazdami
- AWielkiego Wozu
- BŁabędzia
- CKasjopei
- DOriona
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Wielkiego Wozu – Przedłużasz go ok. pięciokrotnie i trafiasz w Gwiazdę Polarną na końcu Małej Niedźwiedzicy.
Zwykła materia stanowi we Wszechświecie
- Atylko kilka procent
- Bprawie całość
- Cponad 90%
- Ddokładnie połowę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: tylko kilka procent – Resztę stanowią hipotetyczne ciemna materia i ciemna energia.
Cały dział „Mapa i Ziemia”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.