Starożytność – powtórka do sprawdzianu

Starożytność – cechy epoki

• Antyk: humanizm, kalokagatia, mimesis, fatum, harmonia.
• Rzym przejął wzory greckie. „Złoty wiek” literatury łacińskiej to czasy cesarza Augusta (Wergiliusz, Horacy, Owidiusz).
• Humanizm: człowiek jest ważny, bo ma rozum i możliwości. (Nazwa pojawi się dopiero w renesansie, ale postawa jest antyczna.)

Biblia – wiadomości ogólne

• Topos to motyw, który stale wraca w literaturze (np. vanitas).
• Stary Testament (ST) powstał przed narodzeniem Chrystusa, głównie po hebrajsku (fragmenty po aramejsku i grecku). Nowy Testament (NT) spisano po grecku w I w. n.e.
• Księgi historyczne (Rdz), mądrościowe i poetyckie (Hiob, Psalmy, Kohelet, Pieśń nad Pieśniami), prorockie; w NT Ewangelie, listy i Apokalipsa.

Księga Rodzaju

• Świat jest dobry. Zło wchodzi przez wolny wybór człowieka.
• Stworzenie świata: Bóg tworzy świat w sześć dni, a siódmego odpoczywa. Świat jest dobry i uporządkowany. Człowiek powstaje „na obraz i podobieństwo” Boga.
• Eden: Adam i Ewa mieszkają w raju. Bóg zakazuje jeść z drzewa poznania dobra i zła. Wąż namawia Ewę do złamania zakazu. Skutek: wygnanie z raju, trud pracy, śmiertelność. W tradycji chrześcijańskiej to grzech pierworodny.

Księga Hioba

• Księga Hioba kwestionuje przekonanie, że cierpią tylko winni.
• Hiob to bogaty, pobożny i uczciwy człowiek z ziemi Us. Ważne: nie ma w nim winy, więc jego nieszczęścia nie da się łatwo wytłumaczyć.
• Przyjaciele przekonują go, że cierpienie jest karą za grzech. Hiob zaprzecza i broni swojej niewinności.

Księga Koheleta

• Vanitas to motyw marności wszystkiego, co ziemskie. Kohelet nie nawołuje do rozpaczy, ale do dystansu i wdzięczności za to, co mamy teraz.
• Kohelet to „mówca na zgromadzeniu”. Tradycja łączy go z królem Salomonem. Obserwuje życie i zapisuje wnioski.
• Vanitas: motyw marności i przemijania. Memento mori: pamiętaj o śmierci.

Pieśń nad Pieśniami

• Pieśń nad Pieśniami to poemat o miłości, który można czytać dosłownie i alegorycznie.
• Dosłowna: czytasz pochwałę miłości dwojga ludzi, ich tęsknotę i zachwyt.
• Alegoryczna: para oznacza relację religijną. W judaizmie to Bóg i Izrael, w chrześcijaństwie Chrystus i Kościół albo dusza. Alegoria nadaje postaciom drugi, utrwalony sens.

Księga Psalmów (Psalm 1 i 130)

• Paralelizm to zestawienie dwóch wersów o podobnej budowie i myśli.

Apokalipsa św. Jana

• Apokalipsa to objawienie przedstawiające walkę dobra ze złem w języku symboli. Kończy się nadzieją.

Jan Parandowski – „Mitologia”

• Mitologizm to wyrażenie z mitu, np. syzyfowa praca. Użyty w wypracowaniu wymaga wyjaśnienia, skąd pochodzi i co znaczy.
• Mit to dawna opowieść o bogach i herosach. Wyjaśniała, skąd wziął się świat, skąd bierze się burza i jak żyć. Dla starożytnych była częścią wiary.
• Jan Parandowski w 1924 r. opowiedział mity własnymi słowami w książce Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Lekturą obowiązkową jest część I, czyli Grecja (w całości).

Homer – „Iliada”

• Epos: inwokacja, in medias res, stałe epitety, porównania homeryckie, narrator wszechwiedzący, heksametr.
• Homer to legendarny poeta grecki (VIII w. p.n.e.). Przypisuje mu się Iliadę i Odyseję.
• Epos to długi utwór wierszowany o bohaterach i ważnych wydarzeniach. Iliada ma 24 pieśni pisane heksametrem (miara wiersza o sześciu stopach).

Homer – „Odyseja” (rozszerzenie)

• Odyseja: spryt, wytrwałość, tęsknota za domem i wierność.
• Polifem: Odyseusz mówi cyklopowi, że nazywa się „Nikt”, i oślepia go. Gdy Polifem woła, że „Nikt” go krzywdzi, nikt nie przychodzi z pomocą. Ale Polifem jest synem Posejdona, więc bohater ściąga na siebie gniew boga.
• Kirke zamienia towarzyszy w świnie. Odyseusz schodzi do Hadesu po wróżbę Tejrezjasza.

Sofokles – „Antygona”

• Konflikt tragiczny to zderzenie równorzędnych racji, w którym przegrywają obie strony.
• Antygona świadomie łamie zakaz i grzebie brata. Siostra Ismena odmawia pomocy ze strachu.
• Konflikt tragiczny to zderzenie ważnych wartości, w którym każda decyzja kosztuje stratę. Rozumiesz racje obu stron, ale nie musisz uznawać wszystkich ich czynów za równie dobre.

Liryka antyczna: Safona, Anakreont, Tyrtajusz

• Anakreontyk to lekki utwór o winie i miłości, tyrteizm to poezja wzywająca do obrony ojczyzny.
• Safona (Lesbos, VII/VI w. p.n.e.) opisywała miłość przez reakcje ciała: drżenie, brak głosu, gorąco. Dzięki temu uczucie da się wyobrazić. Nazywano ją „dziesiątą Muzą”.
• Anakreont (VI w. p.n.e.) pisał lekkie pieśni o winie, miłości i zabawie. Od niego pochodzi anakreontyk: żartobliwy utwór o biesiadzie i miłości.

Horacy – wybrane pieśni

• Carpe diem – chwytaj dzień; aurea mediocritas – złoty środek; non omnis moriar – nie wszystek umrę.
• Kwintus Horacjusz Flakkus (65–8 p.n.e.) to rzymski poeta z czasów cesarza Augusta. Pisał pieśni (ody), satyry i listy.
• Carpe diem (Pieśni I 11, Do Leukonoe): „chwytaj dzień”. Przyszłości nie znasz, więc nie odkładaj życia na później i korzystaj z tego, co masz teraz.

Filozofia starożytna

• Ataraksja to niewzruszony spokój ducha, cel epikurejczyków i sceptyków, bliski stoickiej apatii.
• Sokrates (469–399 p.n.e.) nic nie napisał. Znamy go z dialogów Platona. Zadawał pytania, żeby rozmówca sam zauważył błędy w swoim myśleniu (majeutyka, „sztuka położnicza”). Przyznawał: wiem, że nic nie wiem. Skazany na śmierć, wypił cykutę.
• Platon (427–347 p.n.e.) uważał, że prawdziwy jest wieczny świat idei, a to, co widzimy, jest tylko jego cieniem (idealizm). Założył Akademię. Znany jest z metafory jaskini (Państwo, ks. VII).

Platon – „Państwo” (mit jaskini) (rozszerzenie)

• Idealizm Platona: naprawdę istnieją idee, a rzeczy materialne są ich niedoskonałymi kopiami.
• Platon był uczniem Sokratesa i założycielem Akademii w Atenach. Państwo ma formę dialogu, a głównym rozmówcą jest Sokrates. Mit jaskini jest w księdze VII.
• Cienie to świat zmysłowy, czyli to, co widzimy i czego dotykamy. Platon uważa go za niedoskonałe odbicie wiecznego świata idei.

Arystoteles – „Poetyka” (rozszerzenie)

• Mimesis, litość i trwoga, katharsis, perypetia, rozpoznanie, hamartia: sześć pojęć do zapamiętania.
• Arystoteles (384–322 p.n.e.) był uczniem Platona i nauczycielem Aleksandra Macedońskiego. Poetyka to traktat o sztuce poetyckiej. Zachowała się głównie część o tragedii i eposie.
• Mimesis to naśladowanie ludzkich działań. Dla Arystotelesa pomaga poznawać świat: ze zmyślonej fabuły też dowiadujesz się czegoś o człowieku.