1Pracownia chemiczna i BHP
- Pracujemy w fartuchu i okularach ochronnych; nie jemy, nie pijemy, nie smakujemy substancji.
- Zapach sprawdzamy, nakierowując ręką opary w stronę nosa – nigdy nie wąchamy bezpośrednio.
- Wlewamy kwas do wody, nie odwrotnie; probówkę ogrzewamy wylotem skierowanym od siebie i od innych.
- Piktogramy (czerwone romby) ostrzegają: płomień – łatwopalna, czaszka – toksyczna, krople niszczące dłoń – żrąca, martwe drzewo i ryba – groźna dla środowiska.
2Właściwości substancji
- Właściwości fizyczne: stan skupienia, barwa, zapach, gęstość, temperatura topnienia i wrzenia, rozpuszczalność w wodzie, przewodnictwo prądu i ciepła, twardość.
- Właściwości chemiczne opisują, jak substancja reaguje z innymi, np. palność, rdzewienie żelaza, reakcja z kwasem.
- Przykłady: sól i cukier – białe kryształy, rozpuszczalne w wodzie; mąka – nie rozpuszcza się; miedź – czerwonobrunatna, przewodzi prąd; żelazo przyciąga magnes.
Gęstość: d = m przez V
- d – gęstość, czyli masa 1 cm³ substancji (g/cm³); m – masa (g); V – objętość (cm³).
- Dane: kostka glinu, V = 10 cm³, m = 27 g. Szukane: d.
- Wzór: d = m przez V.
- Obliczenia: d = 27 g przez 10 cm³ = 2,7 g/cm³.
- Odpowiedź: gęstość glinu wynosi 2,7 g/cm³. Ze wzoru wyznaczysz też m = d · V oraz V = m przez d.
Jak bezpiecznie sprawdzić zapach substancji w pracowni?
Opary nakierowujemy dłonią, nigdy nie wąchamy znad naczynia.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Metale i niemetale
- Metale: połysk metaliczny, dobrze przewodzą prąd i ciepło, są kowalne i ciągliwe; w temperaturze pokojowej stałe, poza rtęcią (ciecz).
- Niemetale: zwykle nie przewodzą prądu (wyjątek – grafit), w stanie stałym są kruche; tlen to gaz, brom – ciecz, siarka – ciało stałe.
- Stopy metali – mieszaniny metalu z innymi pierwiastkami, o lepszych właściwościach: stal (żelazo + węgiel), brąz (miedź + cyna), mosiądz (miedź + cynk), duraluminium (glin + miedź, magnez).
Uznawanie barwy, zapachu czy temperatury topnienia za właściwości chemiczne. To właściwości fizyczne – chemiczne dotyczą reagowania z innymi substancjami.
✎Ściąga: Substancje i ich właściwości
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Gęstość: d = m przez V
- Wlewamy kwas do wody, nie odwrotnie; probówkę ogrzewamy wylotem skierowanym od siebie i od innych.
- Piktogramy (czerwone romby) ostrzegają: płomień – łatwopalna, czaszka – toksyczna, krople niszczące dłoń – żrąca, martwe drzewo i ryba – groźna dla środowiska.
- Właściwości fizyczne: stan skupienia, barwa, zapach, gęstość, temperatura topnienia i wrzenia, rozpuszczalność w wodzie, przewodnictwo prądu i ciepła, twardość.
- Właściwości chemiczne opisują, jak substancja reaguje z innymi, np. palność, rdzewienie żelaza, reakcja z kwasem.
- Dane: kostka glinu, V = 10 cm³, m = 27 g. Szukane: d.
- Wzór: d = m przez V.
- Obliczenia: d = 27 g przez 10 cm³ = 2,7 g/cm³.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Jak bezpiecznie sprawdzić zapach substancji w pracowni?
- Apowąchać bezpośrednio znad naczynia
- Bwziąć kroplę na palec
- Cnakierować ręką opary w stronę nosa
- Dogrzać i wdychać opary
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: nakierować ręką opary w stronę nosa – Opary nakierowujemy dłonią, nigdy nie wąchamy znad naczynia.
Która właściwość jest właściwością chemiczną?
- Agęstość
- Bpalność
- Cbarwa
- Dtemperatura wrzenia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: palność – Palność opisuje, jak substancja reaguje z tlenem.
Który metal w temperaturze pokojowej jest cieczą?
- Aglin
- Bbrom
- Csód
- Drtęć
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: rtęć – Rtęć to jedyny metal ciekły w 20°C; brom też jest cieczą, ale to niemetal.
Który niemetal przewodzi prąd elektryczny?
- Asiarka
- Bgrafit
- Cjod
- Dfosfor
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: grafit – Grafit to odmiana węgla, która przewodzi prąd – stosuje się go np. w elektrodach.
Brąz to stop
- Amiedzi z cynkiem
- Bżelaza z węglem
- Cmiedzi z cyną
- Dglinu z magnezem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: miedzi z cyną – Mosiądz to miedź z cynkiem, a stal – żelazo z węglem.
Piktogram z płomieniem oznacza substancję
- Ażrącą
- Btoksyczną
- Cwybuchową
- Dłatwopalną
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: łatwopalną – Substancję wybuchową oznacza piktogram z „wybuchającą bombą”.
Próbka o objętości 5 cm³ ma masę 39,5 g. Jaka jest jej gęstość?
- A7,9 g/cm³
- B34,5 g/cm³
- C197,5 g/cm³
- D0,13 g/cm³
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 7,9 g/cm³ – d = 39,5 g przez 5 cm³ = 7,9 g/cm³ – tyle ma żelazo.
Która cecha jest typowa dla metali?
- Azłe przewodzenie ciepła
- Bkruchość
- Cbrak połysku
- Dkowalność
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: kowalność – Metale można kuć i walcować – są kowalne.
Cały dział „Substancje i ich przemiany”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.