1Podmiot i orzeczenie
- Podmiot to wyraz, o którym mówi orzeczenie (kto? co?); najczęściej rzeczownik lub zaimek w mianowniku: Marta śpiewa.
- Podmiot domyślny nie jest zapisany, ale wynika z formy czasownika: Idę do domu (kto? – ja).
- Orzeczenie czasownikowe to czasownik w formie osobowej: Marta śpiewa.
- Orzeczenie imienne to łącznik (być, zostać, stać się) + orzecznik (np. rzeczownik lub przymiotnik): Marta jest wesoła, Tomek został lekarzem.
2Wyrazy nadrzędne i podrzędne
- W związku wyrazowym jeden wyraz jest nadrzędny, a drugi podrzędny – określa nadrzędny i odpowiada na pytanie zadane od niego.
- Jak to ustalić – krok po kroku:
- Krok 1: weź dwa połączone wyrazy, np. czyta gazetę.
- Krok 2: zadaj pytanie od jednego do drugiego: czyta co? – gazetę.
- Krok 3: wyraz, od którego pytasz (czyta), jest nadrzędny, a ten, który odpowiada (gazetę) – podrzędny.
- Związek główny tworzą podmiot i orzeczenie: Marta śpiewa.
- Stosunek współrzędny łączy wyrazy równorzędne – żaden nie określa drugiego: kawę i herbatę, szybko i sprawnie.
Który wyraz jest nadrzędny w związku „czyta gazetę”?
Od „czyta” zadajemy pytanie: czyta co? – gazetę.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Szyk wyrazów
- Szyk to kolejność wyrazów w zdaniu. W polszczyźnie jest dość swobodny, ale zwykły, neutralny porządek to: podmiot – orzeczenie – dopełnienie: Ala czyta gazetę. Przydawkę przymiotną stawiamy zwykle przed rzeczownikiem: ciekawa książka.
- Najważniejsza, nowa informacja trafia zwykle na koniec zdania. Przestawiając wyrazy, przesuwasz akcent: Gazetę czyta Ala – podkreślasz, że czyta właśnie Ala.
- Świadomie zmieniony szyk stosują poeci i mówcy, by coś uwypuklić albo uzyskać rytm.
Pytanie zadajesz od wyrazu nadrzędnego; odpowiada na nie wyraz podrzędny.
Szukanie podmiotu tylko na początku zdania. W zdaniu Wczoraj przyjechała do nas babcia podmiotem jest babcia – zawsze pytaj: kto? co?
✎Ściąga: Podmiot, orzeczenie i określenia; szyk wyrazów
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Pytanie zadajesz od wyrazu nadrzędnego; odpowiada na nie wyraz podrzędny.
- Podmiot to wyraz, o którym mówi orzeczenie (kto? co?); najczęściej rzeczownik lub zaimek w mianowniku: Marta śpiewa.
- Podmiot domyślny nie jest zapisany, ale wynika z formy czasownika: Idę do domu (kto? – ja).
- Orzeczenie czasownikowe to czasownik w formie osobowej: Marta śpiewa.
- Orzeczenie imienne to łącznik (być, zostać, stać się) + orzecznik (np. rzeczownik lub przymiotnik): Marta jest wesoła, Tomek został lekarzem.
- Związek główny tworzą podmiot i orzeczenie: Marta śpiewa.
- Stosunek współrzędny łączy wyrazy równorzędne – żaden nie określa drugiego: kawę i herbatę, szybko i sprawnie.
- Szyk to kolejność wyrazów w zdaniu. W polszczyźnie jest dość swobodny, ale zwykły, neutralny porządek to: podmiot – orzeczenie – dopełnienie: Ala czyta gazetę. Przydawkę przymiotną stawiamy zwykle przed rzeczownikiem: ciekawa książka.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Co jest podmiotem w zdaniu „Wczoraj przyjechała do nas babcia”?
- Ababcia
- Bwczoraj
- Cprzyjechała
- Ddo nas
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: babcia – Kto przyjechał? – babcia; podmiot nie musi stać na początku zdania.
Jakie orzeczenie występuje w zdaniu „Tomek został lekarzem”?
- Adomyślne
- Bw zdaniu nie ma orzeczenia
- Cczasownikowe
- Dimienne
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: imienne – „Został” to łącznik, a „lekarzem” – orzecznik.
W którym zdaniu występuje podmiot domyślny?
- A„Kot śpi na kanapie.”
- B„Idę do domu.”
- C„Ala idzie do domu.”
- D„Pada deszcz.”
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: „Idę do domu.” – W zdaniu „Idę do domu” podmiot „ja” wynika z formy czasownika.
Który wyraz jest nadrzędny w związku „czyta gazetę”?
- Aoba są równorzędne
- B„gazetę”
- C„czyta”
- Dżaden z nich
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: „czyta” – Od „czyta” zadajemy pytanie: czyta co? – gazetę.
Kiedy wyrazy są w stosunku współrzędnym?
- Atylko w zdaniu złożonym
- Bgdy jeden określa drugi
- Cgdy jeden jest podmiotem, a drugi orzeczeniem
- Dgdy są równorzędne, np. „kawę i herbatę”
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: gdy są równorzędne, np. „kawę i herbatę” – Wyrazy współrzędne pełnią tę samą funkcję i żaden nie zależy od drugiego.
Co tworzy związek główny zdania?
- Adopełnienie i okolicznik
- Bpodmiot i orzeczenie
- Cdwa przymiotniki
- Dprzydawka i rzeczownik
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: podmiot i orzeczenie – Związek główny to podmiot połączony z orzeczeniem.
Który zapis ma neutralny szyk: podmiot – orzeczenie – dopełnienie?
- A„Ala czyta gazetę.”
- B„Gazetę czyta Ala.”
- C„Gazetę Ala czyta.”
- D„Czyta Ala gazetę.”
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: „Ala czyta gazetę.” – W szyku neutralnym podmiot stoi przed orzeczeniem, a dopełnienie po nim.
Co podkreśla szyk w zdaniu „Gazetę czyta Ala”?
- Aże Ala czyta szybko
- Bże czyta właśnie Ala, a nie ktoś inny
- Cże gazeta jest nowa
- Dniczego nie zmienia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: że czyta właśnie Ala, a nie ktoś inny – Najważniejszą informację zwykle stawiamy na końcu zdania.
Cały dział „Gramatyka”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.