1Czynniki abiotyczne i biotyczne
- Czynniki abiotyczne (nieożywione): temperatura, światło, woda, gleba (składniki mineralne, odczyn), powietrze (O₂, CO₂), wiatr.
- Czynniki biotyczne (ożywione) – wpływ innych organizmów.
2Zakres tolerancji
- Zakres tolerancji – przedział natężenia czynnika (np. temperatury), w którym organizm może przeżyć. Najlepiej rozwija się w optimum.
- Czynnik ograniczający – czynnik, którego jest za mało lub za dużo, np. brak wody na pustyni.
- Gatunki wskaźnikowe mają wąski zakres tolerancji, np. porosty nie znoszą zanieczyszczenia powietrza (SO₂) – w centrach miast ich brak, w czystych lasach rosną porosty krzaczkowate.
Optimum – najlepsze warunki; poza zakresem tolerancji organizm ginie.
- Z wykresu odczytasz: zakres tolerancji (gdzie krzywa jest nad osią), optimum (najwyższy punkt krzywej) i który gatunek przeżyje w danych warunkach – np. przy 10 °C tylko gatunek B. Tak przewidujemy skutki zmiany warunków, np. ocieplenia wody.
W centrum dużego miasta na drzewach nie rosną porosty. Co to oznacza?
Porosty są wrażliwe na SO₂ i są wskaźnikami czystości powietrza.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Zależności nieantagonistyczne
- Mutualizm – oba gatunki zyskują. Obowiązkowy – partnerzy nie mogą żyć osobno, np. porost (grzyb + glon), mikoryza (grzyb dostarcza drzewu wody i soli mineralnych, a dostaje cukry). W podręcznikach SP taki mutualizm nazywa się symbiozą; w szerszym znaczeniu symbioza to każde ścisłe współżycie dwóch gatunków. Inne przykłady mutualizmu: bakterie brodawkowe i rośliny motylkowe (bakterie wiążą azot, roślina daje im cukry); nieobowiązkowy (protokooperacja): bąkojad zjada pasożyty ze skóry bawołu.
- Komensalizm – jeden zyskuje, drugi bez zmian: hiena zjada resztki ofiar lwa, podnawka podróżuje z rekinem.
4Zależności antagonistyczne
- Konkurencja – o te same zasoby; wewnątrzgatunkowa i międzygatunkowa (sosna i brzoza o światło).
- Drapieżnictwo, roślinożerność, pasożytnictwo: zewnętrzne (kleszcz) i wewnętrzne (tasiemiec).
| Zależność | Gatunek A | Gatunek B | Przykład |
|---|---|---|---|
| mutualizm | + | + | porost, mikoryza |
| komensalizm | + | 0 | hiena i lew |
| konkurencja | − | − | sosna i brzoza |
| drapieżnictwo | + | − | lis i zając |
| pasożytnictwo | + | − | kleszcz i sarna |
| roślinożerność | + | − | sarna i młody buk |
Komensalizm to nie mutualizm – w komensalizmie drugi gatunek nic nie zyskuje.
Który przykład ilustruje mutualizm obowiązkowy (symbiozę)?
Grzyb i drzewo w mikoryzie są od siebie silnie zależne.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Czynniki środowiska i zależności między organizmami
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Optimum – najlepsze warunki; poza zakresem tolerancji organizm ginie.
- Czynniki abiotyczne (nieożywione): temperatura, światło, woda, gleba (składniki mineralne, odczyn), powietrze (O₂, CO₂), wiatr.
- Czynniki biotyczne (ożywione) – wpływ innych organizmów.
- Zakres tolerancji – przedział natężenia czynnika (np. temperatury), w którym organizm może przeżyć. Najlepiej rozwija się w optimum.
- Czynnik ograniczający – czynnik, którego jest za mało lub za dużo, np. brak wody na pustyni.
- Gatunki wskaźnikowe mają wąski zakres tolerancji, np. porosty nie znoszą zanieczyszczenia powietrza (SO₂) – w centrach miast ich brak, w czystych lasach rosną porosty krzaczkowate.
- Mutualizm – oba gatunki zyskują. Obowiązkowy – partnerzy nie mogą żyć osobno, np. porost (grzyb + glon), mikoryza (grzyb dostarcza drzewu wody i soli mineralnych, a dostaje cukry). W podręcznikach SP taki mutualizm nazywa się symbiozą; w szerszym znaczeniu symbioza to każde ścisłe współżycie dwóch gatunków. Inne przykłady mutualizmu: bakterie brodawkowe i rośliny motylkowe (bakterie wiążą azot, roślina daje im cukry); nieobowiązkowy (protokooperacja): bąkojad zjada pasożyty ze skóry bawołu.
- Komensalizm – jeden zyskuje, drugi bez zmian: hiena zjada resztki ofiar lwa, podnawka podróżuje z rekinem.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Jak nazywa się zależność, w której oba gatunki odnoszą korzyść?
- Amutualizm
- Bkomensalizm
- Cpasożytnictwo
- Dkonkurencja
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: mutualizm – W mutualizmie oba gatunki mają znak +.
Hiena zjada resztki zdobyczy lwa, a lew nic na tym nie traci ani nie zyskuje. To przykład
- Akomensalizmu
- Bdrapieżnictwa
- Cmutualizmu
- Dpasożytnictwa
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: komensalizmu – Komensalizm: jeden gatunek +, drugi 0.
Który przykład ilustruje mutualizm obowiązkowy (symbiozę)?
- Asosna i brzoza rosnące obok siebie
- Bkleszcz na sarnie
- Cbąkojad na grzbiecie bawołu
- Dmikoryza grzyba z korzeniami sosny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: mikoryza grzyba z korzeniami sosny – Grzyb i drzewo w mikoryzie są od siebie silnie zależne.
Który zapis znaków opisuje pasożytnictwo?
- A+ i +
- B− i −
- C+ i −
- D+ i 0
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: + i − – Pasożyt zyskuje, a żywiciel traci.
Tasiemiec żyjący w jelicie człowieka to przykład pasożyta
- Adrapieżnika
- Bkomensala
- Czewnętrznego
- Dwewnętrznego
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wewnętrznego – Żyje wewnątrz ciała żywiciela.
W centrum dużego miasta na drzewach nie rosną porosty. Co to oznacza?
- Aw mieście jest za dużo światła
- Bdrzewa są za młode
- Cpowietrze jest bardzo czyste
- Dpowietrze jest silnie zanieczyszczone
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: powietrze jest silnie zanieczyszczone – Porosty są wrażliwe na SO₂ i są wskaźnikami czystości powietrza.
Czym jest czynnik ograniczający?
- Aoptimum dla danego gatunku
- Bwyłącznie czynnikiem biotycznym
- Cczynnikiem zawsze korzystnym
- Dczynnikiem, którego niedobór lub nadmiar hamuje rozwój organizmu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: czynnikiem, którego niedobór lub nadmiar hamuje rozwój organizmu – Np. woda na pustyni ogranicza rozwój roślin.
Gatunek A znosi temperaturę 14–30 °C, a gatunek B 3–31 °C. Który z nich przeżyje w wodzie o temperaturze 10 °C?
- Atylko gatunek A
- Btylko gatunek B
- Cżaden z nich
- Doba gatunki
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: tylko gatunek B – 10 °C mieści się tylko w zakresie tolerancji gatunku B.
Cały dział „Ekologia”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.