Gramatyka – powtórka do sprawdzianu

Fleksja: części mowy, temat i końcówka

• Odmienne: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek (większość zaimków).
• Nieodmienne: przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik.
• Deklinacja – odmiana przez przypadki i liczby (rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek).

Czasownik: aspekt, tryb, strona, przechodniość

• Niedokonany – czynność trwająca, powtarzana albo niezakończona: pisać, czytać. Ma czas teraźniejszy i przyszły złożony: będę pisać.
• Dokonany – czynność zakończona, z wynikiem: napisać, przeczytać. Nie ma czasu teraźniejszego; czas przyszły jest prosty: napiszę.
• Oznajmujący – mówi o faktach: piszę, pisałem, będę pisać.

Imiesłowy

• Czynny – zakończenie -ący: czytający, piszący. Tworzymy go tylko od czasowników niedokonanych.
• Bierny – zakończenia -ny, -ony, -ty: czytany, napisany, umyty. Tworzymy go tylko od czasowników przechodnich.
• Współczesny – zakończenie -ąc: czytając. Czynność dzieje się w tym samym czasie co inna: Czytając, piłam herbatę.

Części zdania i rodzaje podmiotu

• Orzeczenie mówi, co robi podmiot lub co się z nim dzieje.
• Orzeczenie czasownikowe: Kot śpi. Orzeczenie imienne = łącznik (jest, był, został) + orzecznik: Tomek jest uczniem, Niebo było błękitne.
• Podmiot wskazuje, o kim lub o czym mówi orzeczenie. Nie zawsze jest wykonawcą: w zdaniu List został napisany podmiotem jest list.

Zdanie, równoważnik zdania i zdanie bezpodmiotowe

• Wypowiedzenie – każda wypowiedź, która ma sens i jest zamknięta kropką, pytajnikiem lub wykrzyknikiem.
• Zdanie – wypowiedzenie z orzeczeniem (osobową formą czasownika): Pada śnieg.
• Równoważnik zdania – wypowiedzenie bez osobowej formy czasownika: Cisza wokół. Pożar! Wszyscy do wyjścia.

Zdanie złożone podrzędnie – rodzaje i wykres

• Zdanie nadrzędne – to, od którego zadajemy pytanie.
• Zdanie podrzędne – odpowiada na to pytanie i zastępuje jedną z części zdania nadrzędnego. Zaczyna się zwykle od spójnika (że, bo, gdy, jeśli, żeby, chociaż) lub zaimka (który, kto, co, gdzie).

Zdanie wielokrotnie złożone – wykres krok po kroku

• Ile orzeczeń, tyle zdań składowych. Każde zdanie podrzędne oddziel przecinkami z obu stron.
• Zdanie wielokrotnie złożone – ma co najmniej trzy zdania składowe. Mogą być połączone współrzędnie, podrzędnie albo na oba sposoby.

Imiesłowowy równoważnik zdania

• Imiesłowowy równoważnik zdania oddzielamy przecinkiem. „Nie” z imiesłowem przysłówkowym piszemy osobno.
• Imiesłowowy równoważnik zdania – część wypowiedzenia z imiesłowem przysłówkowym (-ąc, -łszy, -wszy), która zastępuje zdanie podrzędne.

Mowa zależna i niezależna

• Mowa niezależna – dosłowne słowa, w cudzysłowie albo w dialogu: Ania powiedziała: „Idę do domu”.
• Mowa zależna – te same słowa przekazane pośrednio, w zdaniu podrzędnym: Ania powiedziała, że idzie do domu.

Budowa słowotwórcza wyrazu i formanty

• Wyraz podstawowy – wyraz, od którego tworzymy nowy: dom.
• Wyraz pochodny – nowy wyraz: domek.
• Temat słowotwórczy – część wyrazu pochodnego wspólna z podstawowym: dom-ek.

Rodzina wyrazów, rdzeń i oboczności

• Rodzina wyrazów – wyrazy pokrewne, czyli pochodzące od wspólnego przodka: las, lasek, leśny, leśnik, zalesić, podleśny.
• Rdzeń – najmniejsza wspólna cząstka wszystkich wyrazów z rodziny: las-, leś-.
• Wyraz pokrewny ≠ wyraz bliskoznaczny. Leśnik jest pokrewny z lasem, a gajowy – nie (choć znaczy coś podobnego).

Wyrazy złożone, skróty i skrótowce

• Wyraz złożony – powstał z połączenia dwóch (lub więcej) wyrazów.
• Złożenie – dwa tematy połączone łącznikiem -o-, -i-, -y-: gwiazd-o-zbiór, list-o-nosz, dług-o-pis.
• Zrost – wyrazy zrośnięte bez łącznika, bez zmian: dobranoc, Wielkanoc, wiarygodny.

Fonetyka: głoski i upodobnienia

• Głoska – najmniejszy dźwięk mowy. Litera – znak pisany.
• Samogłoski: a, e, i, o, u (ó), y, ą, ę. Reszta to spółgłoski.
• Dźwięczne i bezdźwięczne (pary): b–p, d–t, g–k, w–f, z–s, ż (rz)–sz, dz–c, dź–ć, dż–cz, ź–ś.

Sylaba, akcent i funkcje litery „i”

• Sylaba – część wyrazu wymawiana jednym tchem. Każda sylaba ma jedną samogłoskę: ko-bie-ta.
• Akcent – mocniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie.
• Samogłoska: igła, list, pił.

Style językowe

• Kolokwializm – wyraz potoczny (fajny, kasa, ogarniać) – w wypracowaniu i w podaniu jest błędem stylistycznym.
• Mieszanie stylów – np. w podaniu: Bardzo proszę o zgodę, bo to dla mnie mega ważne.
• Patos – zbyt uroczysty, sztuczny język w zwykłej sytuacji.

Zasób słownictwa: zapożyczenia, neologizmy, archaizmy, gwara

• Wyrazy rodzime – od dawna polskie (słowiańskie): dom, woda, matka.
• Zapożyczenia – przejęte z innych języków: z angielskiego (anglicyzmy: weekend, komputer), z niemieckiego (germanizmy: dach, ratusz), z francuskiego (galicyzmy: bagaż, makijaż), z łaciny (latynizmy: dyrektor, szkoła).
• Neologizm – wyraz nowy w danym czasie albo utworzony przez autora: Dusiołek u Leśmiana. Słowa takie jak internet czy smartfon kiedyś były nowe, dziś są już zwykłe.

Znaczenie wyrazu: treść, zakres, homonimy, wieloznaczność

• Treść wyrazu – cechy, które musi mieć rzecz, by można ją było tak nazwać. Ptak: ma pióra, skrzydła, dziób, składa jaja.
• Zakres wyrazu – wszystkie rzeczy (osoby, zwierzęta), które można tak nazwać. Zakres wyrazu ptak obejmuje wróble, orły, pingwiny…
• Homonimy – wyrazy o tej samej postaci, ale zupełnie różnych, niepowiązanych znaczeniach: staw (zbiornik wody / połączenie kości), bal (zabawa / gruba kłoda), zamek (budowla / zapięcie).

Związki frazeologiczne

• Związek frazeologiczny – stałe połączenie wyrazów, którego znaczenia nie da się odczytać z pojedynczych słów: mieć muchy w nosie = być w złym humorze.
• Wyrażenie – bez czasownika: biały kruk (rzadkość), pięta Achillesa (słaby punkt).
• Zwrot – z czasownikiem: rzucać słowa na wiatr (nie dotrzymywać obietnic), wziąć nogi za pas (uciec).

Odmiana nazwisk i nazw miejscowych; nazwy mieszkańców

• Męskie zakończone na spółgłoskę – odmieniamy: pan Nowak – pana Nowaka – z panem Nowakiem.
• Żeńskie zakończone na spółgłoskę – nie odmieniamy: pani Nowak – z panią Nowak.
• Nazwiska na -a – odmieniamy u mężczyzn i kobiet: Jan Zagłoba – Jana Zagłoby; Anna Kurpiela – Anny Kurpieli.