Budowa słowotwórcza wyrazu i formanty

ogarniam.edu.pl · Język polski · Gramatykaklasa 8 · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/sp/8/jezyk-polski/budowa-slowotworcza-wyrazu-i-formanty/

Jak powstają nowe wyrazy: wyraz podstawowy, temat słowotwórczy, formant i kategorie słowotwórcze.

1Wyraz podstawowy i pochodny

Wyraz podstawowy – wyraz, od którego tworzymy nowy: dom.
Wyraz pochodny – nowy wyraz: domek.
Temat słowotwórczy – część wyrazu pochodnego wspólna z podstawowym: dom-ek.
Formant – cząstka, która tworzy nowy wyraz: dom-ek.

Wyraz pochodny = temat słowotwórczy + formant.

2Rodzaje formantów

Przedrostek – przed tematem: przepisać, pradziadek.
Przyrostek – za tematem: pisarz, domek, czytelnik.
Formant zerowy – nic nie dodajemy, tylko odcinamy cząstkę: bieg ← biegać, wykop ← wykopać.
Formant może być podwójny (przedrostek + przyrostek): podwodny ← woda.

Sprawdź, czy rozumiesz

Gdzie stoi przedrostek?

3Kategorie słowotwórcze

Kategoria	Przykładowe formanty	Przykłady
wykonawca czynności	-acz, -arz, -ca, -iciel	badacz, piekarz, obrońca, nauczyciel
nazwy miejsc	-arnia, -elnia, -isko, -alnia	kawiarnia, czytelnia, kąpielisko, sypialnia
zdrobnienia i spieszczenia	-ek, -ka, -ik, -uszek, -uś	domek, rączka, nosek, kwiatuszek, kotuś
zgrubienia	-isko, -ysko, -sko	psisko, chłopisko, domisko
nazwy zbiorów	-stwo, -owie, -yna	ptactwo, listowie, zwierzyna
nazwy czynności	-anie, -enie	czytanie, uczenie

4Analiza wyrazu – krok po kroku

Krok 1: Objaśnij wyraz pochodny: czytelnia to „miejsce, w którym się czyta”.
Krok 2: Wyraz z objaśnienia to wyraz podstawowy: czytać.
Krok 3: Wydziel część wspólną – temat słowotwórczy: czyt-.
Krok 4: Reszta to formant: -elnia. Nazwij kategorię: nazwa miejsca.

Uwaga na błąd

Szukanie formantu bez objaśnienia znaczenia. Domowy to „związany z domem”, więc pochodzi od dom, a nie od domownik.

Sprawdź, czy rozumiesz

Od czego zacząć analizę słowotwórczą?

✎Ściąga: Budowa słowotwórcza wyrazu i formanty

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

Wyraz podstawowy – wyraz, od którego tworzymy nowy: dom.
Wyraz pochodny – nowy wyraz: domek.
Temat słowotwórczy – część wyrazu pochodnego wspólna z podstawowym: dom-ek.
Formant – cząstka, która tworzy nowy wyraz: dom-ek.
Przedrostek – przed tematem: przepisać, pradziadek.
Przyrostek – za tematem: pisarz, domek, czytelnik.
Formant zerowy – nic nie dodajemy, tylko odcinamy cząstkę: bieg ← biegać, wykop ← wykopać.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

Jaki formant ma wyraz „domek”?
1. A-mek
2. Bdo-
3. Cdom-
4. D-ek
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: -ek – Temat to dom-, formant przyrostkowy -ek.
Który wyraz nazywa wykonawcę czynności?
1. Aptactwo
2. Bpsisko
3. Cbadacz
4. Dboisko
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: badacz – Badacz to „ten, kto bada”.
Który wyraz ma formant zerowy?
1. Awybiegać
2. Bbiegowy
3. Cbiegacz
4. Dbieg
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: bieg – Bieg powstał przez odcięcie cząstki od biegać.
Jaki jest wyraz podstawowy dla „kawiarnia”?
1. Akawiarz
2. Bkawa
3. Ckawior
4. Dkawałek
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: kawa – Kawiarnia to lokal, w którym pije się kawę.
Który wyraz jest zgrubieniem?
1. Achłopczyk
2. Bchłopisko
3. Cchłopiec
4. Dchłopak
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: chłopisko – Formant -isko tworzy zgrubienia.
Gdzie stoi przedrostek?
1. Aw środku końcówki
2. Bprzed tematem słowotwórczym
3. Cna końcu wyrazu po końcówce
4. Dza tematem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: przed tematem słowotwórczym – Np. prze-pisać.
Do jakiej kategorii należy wyraz „ptactwo”?
1. Anazwy wykonawców
2. Bzdrobnienia
3. Cnazwy zbiorów
4. Dnazwy miejsc
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: nazwy zbiorów – Ptactwo to „wiele ptaków razem”.
Od czego zacząć analizę słowotwórczą?
1. Aod policzenia sylab
2. Bod wyznaczenia końcówki
3. Cod objaśnienia znaczenia wyrazu pochodnego
4. Dod podziału na głoski
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: od objaśnienia znaczenia wyrazu pochodnego – Objaśnienie wskazuje wyraz podstawowy.

Cały dział „Gramatyka”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytań Fiszki · 9 🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 8

Juliusz Słowacki – „Balladyna”Henryk Sienkiewicz – „Quo vadis” (fragmenty)Sławomir Mrożek – „Artysta”Poezja XX wieku: Leśmian, Baczyński, Miłosz, Herbert, Różewicz, Szymborska Stanisław Jerzy Lec – aforyzmy Ignacy Krasicki – bajki (powtórzenie)Lektury z klas 4–6 – powtórka przed egzaminem Lista lektur na egzamin ósmoklasisty Rodzaje literackie – powtórka Gatunki literackie – powtórka Środki stylistyczne i budowa wiersza Symbol, alegoria, ironia, inwokacja Motywy literackie w lekturach Konteksty: mitologia, Biblia, historia, film Obraz, plakat, fotografia – teksty ikoniczne Publicystyka, reportaż i tekst popularnonaukowy Fleksja: części mowy, temat i końcówka Czasownik: aspekt, tryb, strona, przechodniość Imiesłowy Części zdania i rodzaje podmiotu Zdanie, równoważnik zdania i zdanie bezpodmiotowe Zdanie złożone współrzędnie – rodzaje i wykres Zdanie złożone podrzędnie – rodzaje i wykres Zdanie wielokrotnie złożone – wykres krok po kroku Imiesłowowy równoważnik zdania Mowa zależna i niezależna Rodzina wyrazów, rdzeń i oboczności Wyrazy złożone, skróty i skrótowce Fonetyka: głoski i upodobnienia Sylaba, akcent i funkcje litery „i”Style językowe Zasób słownictwa: zapożyczenia, neologizmy, archaizmy, gwara Znaczenie wyrazu: treść, zakres, homonimy, wieloznaczność Związki frazeologiczne Odmiana nazwisk i nazw miejscowych; nazwy mieszkańców Kultura języka: norma, błąd, etykieta Perswazja, manipulacja i etyka słowa Przecinek – najważniejsze zasady przed egzaminem Cytat, dialog, dwukropek i myślnik Zmiany w pisowni od 2026 roku Rozprawka na egzaminie Argumenty i kontrargumenty Przemówienie Opowiadanie twórcze na egzaminie Opis przeżyć wewnętrznych Charakterystyka i charakterystyka porównawcza Recenzja Wywiad Streszczenie, parafraza, sprawozdanie Podanie i list oficjalny CV i list motywacyjny Ogłoszenie, zaproszenie i inne krótkie formy Dyskusja, prezentacja i inne wypowiedzi ustne Egzamin z polskiego – arkusz i typy zadań Wypracowanie na egzaminie – kryteria i plan