łagodnym określeniem zamiast przykrego

Czym jest neologizm artystyczny?

nowym słowem utworzonym przez autora

o ścisłym znaczeniu w danej dziedzinie

Zasób słownictwa: zapożyczenia, neologizmy, archaizmy, gwara

ogarniam.edu.pl · Język polski · Gramatykaklasa 8 · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/sp/8/jezyk-polski/zasob-slownictwa-zapozyczenia-neologizmy-archaizmy-gwara/

Skąd biorą się słowa w polszczyźnie i czym różnią się wyrazy rodzime, zapożyczone, nowe i dawne.

1Pochodzenie wyrazów

Wyrazy rodzime – od dawna polskie (słowiańskie): dom, woda, matka.
Zapożyczenia – przejęte z innych języków: z angielskiego (anglicyzmy: weekend, komputer), z niemieckiego (germanizmy: dach, ratusz), z francuskiego (galicyzmy: bagaż, makijaż), z łaciny (latynizmy: dyrektor, szkoła).
Neologizm – wyraz nowy w danym czasie albo utworzony przez autora: Dusiołek u Leśmiana. Słowa takie jak internet czy smartfon kiedyś były nowe, dziś są już zwykłe.
Archaizm – wyraz dawny, wychodzący z użycia: niewiasta, białogłowa, waćpan. Archaizmy znajdziesz np. w Zemście i Panu Tadeuszu.

2Słownictwo o ograniczonym zasięgu

Gwara – mowa mieszkańców wsi danego regionu: podhalańska (baca, juhas), śląska (gryfny – ładny).
Słownictwo środowiskowe (slang) – mowa grupy, np. uczniów, graczy, informatyków.
Termin – wyraz o ścisłym znaczeniu w nauce: orzeczenie, fotosynteza.

Sprawdź, czy rozumiesz

Który wyraz pochodzi z gwary podhalańskiej?

3Słownictwo nacechowane

Wyrazy neutralne – bez emocji: pies. Nacechowane – z oceną: piesek (czułość), psisko, kundel (lekceważenie).
Eufemizm – łagodne słowo zamiast przykrego: odszedł zamiast umarł; mija się z prawdą zamiast kłamie.

4Jak rozpoznać typ wyrazu – krok po kroku

Krok 1: Czy słowo brzmi obco albo ma obcą pisownię? → możliwe zapożyczenie.
Krok 2: Czy dziś się go nie używa? → archaizm.
Krok 3: Czy jest typowe dla regionu lub grupy? → gwara albo slang.
Krok 4: Czy łagodzi przykry sens? → eufemizm.

Uwaga na błąd

Nazywanie każdego zapożyczenia neologizmem. Komputer jest zapożyczeniem z angielskiego, ale nie jest już wyrazem nowym.

Sprawdź, czy rozumiesz

Czym jest eufemizm?

✎Ściąga: Zasób słownictwa: zapożyczenia, neologizmy, archaizmy, gwara

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

Wyrazy rodzime – od dawna polskie (słowiańskie): dom, woda, matka.
Zapożyczenia – przejęte z innych języków: z angielskiego (anglicyzmy: weekend, komputer), z niemieckiego (germanizmy: dach, ratusz), z francuskiego (galicyzmy: bagaż, makijaż), z łaciny (latynizmy: dyrektor, szkoła).
Neologizm – wyraz nowy w danym czasie albo utworzony przez autora: Dusiołek u Leśmiana. Słowa takie jak internet czy smartfon kiedyś były nowe, dziś są już zwykłe.
Archaizm – wyraz dawny, wychodzący z użycia: niewiasta, białogłowa, waćpan. Archaizmy znajdziesz np. w Zemście i Panu Tadeuszu.
Gwara – mowa mieszkańców wsi danego regionu: podhalańska (baca, juhas), śląska (gryfny – ładny).
Słownictwo środowiskowe (slang) – mowa grupy, np. uczniów, graczy, informatyków.
Termin – wyraz o ścisłym znaczeniu w nauce: orzeczenie, fotosynteza.
Wyrazy neutralne – bez emocji: pies. Nacechowane – z oceną: piesek (czułość), psisko, kundel (lekceważenie).

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

Który wyraz jest archaizmem?
1. Aniewiasta
2. Bdziewczyna
3. Ckobieta
4. Dpani
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: niewiasta – Niewiasta to dawne słowo, dziś rzadko używane.
Który wyraz jest anglicyzmem?
1. Abagaż
2. Bweekend
3. Cdom
4. Dratusz
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: weekend – Pochodzi z języka angielskiego.
Czym jest eufemizm?
1. Awyrazem z gwary
2. Bnowym wyrazem
3. Cłagodnym określeniem zamiast przykrego
4. Dsłowem przestarzałym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: łagodnym określeniem zamiast przykrego – Np. odszedł zamiast umarł.
Jaką funkcję pełnią archaizmy w utworze o dawnych czasach?
1. Aułatwiają czytanie młodszym
2. Boddają klimat epoki
3. Csą błędem językowym
4. Dzastępują terminy naukowe
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: oddają klimat epoki – Archaizacja przenosi czytelnika w przeszłość.
Który wyraz pochodzi z gwary podhalańskiej?
1. Agryfny
2. Bwaćpan
3. Cweekend
4. Dbaca
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: baca – Baca to pasterz owiec w górach.
Który wyraz jest nacechowany lekceważąco?
1. Apsina
2. Bkundel
3. Cpiesek
4. Dpies
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: kundel – Kundel zawiera negatywną ocenę.
Czym jest neologizm artystyczny?
1. Awyrazem z łaciny
2. Barchaizmem
3. Cwyrazem gwarowym
4. Dnowym słowem utworzonym przez autora
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: nowym słowem utworzonym przez autora – Np. Dusiołek Leśmiana.
Termin to wyraz
1. Apotoczny
2. Bzdrobniały
3. Co ścisłym znaczeniu w danej dziedzinie
4. Ddawny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: o ścisłym znaczeniu w danej dziedzinie – Np. orzeczenie w gramatyce.

Cały dział „Gramatyka”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytań Fiszki · 9 🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 8

Juliusz Słowacki – „Balladyna”Henryk Sienkiewicz – „Quo vadis” (fragmenty)Sławomir Mrożek – „Artysta”Poezja XX wieku: Leśmian, Baczyński, Miłosz, Herbert, Różewicz, Szymborska Stanisław Jerzy Lec – aforyzmy Ignacy Krasicki – bajki (powtórzenie)Lektury z klas 4–6 – powtórka przed egzaminem Lista lektur na egzamin ósmoklasisty Rodzaje literackie – powtórka Gatunki literackie – powtórka Środki stylistyczne i budowa wiersza Symbol, alegoria, ironia, inwokacja Motywy literackie w lekturach Konteksty: mitologia, Biblia, historia, film Obraz, plakat, fotografia – teksty ikoniczne Publicystyka, reportaż i tekst popularnonaukowy Fleksja: części mowy, temat i końcówka Czasownik: aspekt, tryb, strona, przechodniość Imiesłowy Części zdania i rodzaje podmiotu Zdanie, równoważnik zdania i zdanie bezpodmiotowe Zdanie złożone współrzędnie – rodzaje i wykres Zdanie złożone podrzędnie – rodzaje i wykres Zdanie wielokrotnie złożone – wykres krok po kroku Imiesłowowy równoważnik zdania Mowa zależna i niezależna Budowa słowotwórcza wyrazu i formanty Rodzina wyrazów, rdzeń i oboczności Wyrazy złożone, skróty i skrótowce Fonetyka: głoski i upodobnienia Sylaba, akcent i funkcje litery „i”Style językowe Znaczenie wyrazu: treść, zakres, homonimy, wieloznaczność Związki frazeologiczne Odmiana nazwisk i nazw miejscowych; nazwy mieszkańców Kultura języka: norma, błąd, etykieta Perswazja, manipulacja i etyka słowa Przecinek – najważniejsze zasady przed egzaminem Cytat, dialog, dwukropek i myślnik Zmiany w pisowni od 2026 roku Rozprawka na egzaminie Argumenty i kontrargumenty Przemówienie Opowiadanie twórcze na egzaminie Opis przeżyć wewnętrznych Charakterystyka i charakterystyka porównawcza Recenzja Wywiad Streszczenie, parafraza, sprawozdanie Podanie i list oficjalny CV i list motywacyjny Ogłoszenie, zaproszenie i inne krótkie formy Dyskusja, prezentacja i inne wypowiedzi ustne Egzamin z polskiego – arkusz i typy zadań Wypracowanie na egzaminie – kryteria i plan